پارسی یاب مطالب مفید و خواندنی از سراسر وب

پارسی یاب : متفاوت ترین سرویس اشتراک مطالب جالب و خواندنی- پارسی یاب مطالب جالب و خواندنی سرگرمی و تفریحی جوک خنده اینستاگرام تلگرام

قیام تنباکو، قیام تحریم تنباکو، جنبـش تحریم تنباکو، نهضت تحریم تنباکو یا نهضت تنباکو در اعتراض به اعطای امتیاز توتون و تنباکو (انحصار-مونوپل) در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ شکل گرفت.

تمثال میرزای شیرازی
متن فتوای میرزای شیرازی درباره تحریم تنباکو

پیشینه[ویرایش]

سلسلهٔ قاجار در طول حیات خود دارای مشکلات عدیده‌ای بود که از میان آنها، مشکل استبداد و انحطاط اقتصادی از همه شاخص‌تر بود. قجرها که از یک سو با نفوذ استعمار انگلیس و از سوی دیگر با شکست‌های ایرانیان از روسیه رو به رو شده بودند، پیوسته تحت تأثیر بیگانگان و امپراتوری آلمان قرار داشتند. در این بین رقابت سنتی انگلیس ،روسیه و امپراتوری آلمان برای به دست آوردن امتیازات گوناگون در ایران به ویژه در دوران ناصرالدین‌شاه، به اوج خود رسید. مسافرت‌های شاه به خارج از کشور که اغلب به دلیل آشنایی وی با تجدد و شیوه‌های نوین حکومت‌داری صورت می‌گرفت، به دلیل فراهم نمودن هزینه‌های سفر، معمولاً با اعطای امتیازات بزرگی نیز به روس و انگلیس همراه بود.

اوضاع اقتصادی ایران در زمان قاجار[ویرایش]

کشور ایران در عصر قاجار از لحاظ اقتصادی اوضاع آشفته‌ای داشت که بخشی از آن به نظام استبدادی باز می‌گشت که نظام اقتصادی را نیز به صورت خانخانی، تیولداری و اقطاع‌داری اداره می‌کرد. بر این اساس کشور به بخش‌های نیمه مستقلی تقسیم شده بود که در آن خان‌ها می‌توانستند راه‌های تجاری را ببندند، از کاروان‌ها باج بگیرند و بدین ترتیب موانع رشد و پیشرفت تجاری را فراهم سازند. در این سیستم که تضعیف حکومت مرکزی، مساوی با استقلال بیشتر بخش‌های نیمه مستقل بود، ایران به صورت کشوری عقب‌مانده و مبتنی بر محصولات کشاورزی درآمده بود که بیش از ۸۰ درصد جمعیت آن در روستاها و ایلات براساس نظام ارباب ـ رعیتی به سر می‌بردند. بر اساس این نظام که زمین‌داران بزرگ بهره ناچیزی از سهم تولیدات کشاورزی خود را به رعیت می‌دادند، راه‌های تولیدات فراوان اقتصادی و پیشرفت نیز سد می‌گشت؛ چرا که گردش آزاد سرمایه وجود نداشت و اقتصاد کاملاً جنبه معیشتی یافته بود. این وضع نابسامان در کشاورزی، وقتی با مالیات‌های مضاعف و ظلم و ستم‌های فراوان همراه می‌شد، شکل بسیار اسفباری را در روستاها ایجاد می‌کرد.[۱] در واقع بی عدالتی‌های اقتصادی، فاصله طبقاتی، کاهش دستمزد کارگران و تنزل ارزش پول که در نارضایتی اقتصادی مردم مؤثر بودند، به همراه زوال اکثر صنایع دستی، تبدیل بافندگان فرش به کارگرانی که برای دستمزد ناچیزی کار می‌کردند، تنزل بهای صادرات ایران در مقابل بهای واردات از اروپا و افت وحشتناک قیمت نقره که پول رایج ایران بود، نارضایتی عمومی را در میان مردم افزایش داده بود. بنابراین از یک سو جابجایی‌های اقتصادی و سیاسی که در اثر تماس با غرب در ایران به وجود آمده بود، به نارضایتی روز افزون اقتصادی مردم دامن می‌زد[۲] و از سوی دیگر ضعف و ناتوانی دولت باعث حضور و نفوذ گستردهٔ ممالک قدرتمند اروپایی در ایران شده بود. به طوری که نفوذ انگلستان وروسیه در ایران به انحاء مختلف به چپاول اموال و دارایی‌های ملی ایرانیان انجامیده بود.

امتیازات[ویرایش]

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸
چهره‌ها
سردار اسعد بختیاری

میرزا آقاخان کرمانی
سیدعبدالله بهبهانی
سیدمحمد طباطبایی
سید حسین میرپور طهرانی

شیخ فضل الله نوری
احمد کسروی
جهانگیرخان صوراسرافیل
علی اکبر دهخدا
یپرم خان
پطروس ملیک آندریاسیان
کری
خچو
سوکارتسی ساکو
نیکول دومان
ضرغام‌السلطنه
سردار ظفر بختیاری
جعفر خان سردار بهادر
یوسف خان امیر مجاهد
حیدرخان عمواوغلی
محمدتقی بهار
ایرج میرزا
میرزاده عشقی
عبدالحسین تیمورتاش
عارف قزوینی
قوام‌السلطنه
ظل السلطان
کامران میرزا
ارشدالدوله
سالارالدوله
شعاع‌السلطنه
ملک المتکلمین
عبدالحسین میرزا فرمانفرما
نصرت الدوله
یوسف مستشارالدوله
صادق صادق (مستشارالدوله)
عضدالملک
ناصرالملک
حسام‌السلطنه
موتمن‌الملک
میرزا ملکم خان
میرزا ابوالحسن قاجار
محمدتقی خان پسیان
سر ادوارد براون
مورگان شوستر
عبدالرحیم طالبوف
علی مسیو
مسیو نوز بلژیکی
عبدالله لاهیجی
احمدخان علاءالدوله
شجاع نظام مرندی
سلیمان‌میرزا اسکندری
محمدحسین نائینی
حسن تقی‌زاده
درویش خان
زینب پاشا
عباس‌آقا تبریزی
بی بی مریم بختیاری
یارمحمدخان کرمانشاهی
یحیی دولت‌آبادی
صدیقه دولت‌آبادی
قاضی ارداقی
اسماعیل امیرخیزی
سیدجمال واعظ
ستارخان
باقرخان
هوارد باسکرویل
استپان استپانیان
میرزا کوچک‌خان جنگلی
شیخ محمد خیابانی
سید حسن مدرس
ملا محمدکاظم خراسانی
آقانجفی اصفهانی
نورالله نجفی اصفهانی
حاج زین‌العابدین مراغه‌ای
ثقةالاسلام
میرزای شیرازی
میرزا فتحعلی آخوندزاده
سید جمال الدین اسدآبادی

شیخ احمد روحی

امتیاز بانک شاهنشاهی، بانک استقراضی، تلگراف هند و اروپا، کشتیرانی در کارون، تأسیس قزاق‌خانه، شیلات خزر، انحصار دخانیات و... که عمدتاً به روس و انگلیس اعطا شده بود، کشور را تا مرز مستعمره شدن پیش بردند. در این بین انگلستان که در دههٔ ۱۸۵۰ به عنوان بزرگ‌ترین طرف تجاری ایران، بیش از ۵۰ درصد صادرات و واردات ایران را در دست داشت، در دورهٔ پنجاه سالهٔ مابین ۱۸۶۳ تا ۱۹۱۴ رشته امتیازهایی نیز در مورد بهره‌برداری یا انحصار مواد خام و توسعهٔ زیربنایی از دولت ایران دریافت نمود. این کشور در پایان سفر اول ناصرالدین‌شاه به فرنگ در سال ۱۸۷۲، از طریق یکی از اتباع خود به نام بارون جولیوس رویتر، امتیاز احداث راه‌آهن، خطوط تلگراف، کشتیرانی در رودخانه‌ها، بهره‌برداری از معادن و جنگل‌های دولتی و کارهای زهکشی و آبیاری (احداث قنوات) ایران را به مدت هفتاد سال دریافت نمود. همچنین بریتانیا موفق شد که رویتر را در آینده برای گرفتن امتیاز بانک، احداث جاده‌ها، خیابان‌ها و ایجاد کارخانه‌ها بر سایرین مقدم سازد. این امتیاز که پس از پرداخت رشوه‌های کلان به شاه و صدراعظم وی (مشیرالدوله سپهسالار) واگذار شده بود و تقریباً تمام منابع مهم ایران را به رویتر واگذار می‌کرد، از سوی لرد کرزون به «اعطای سند مالکیت ایران و تسلیم کامل همه منابع یک دولت به خارجی‌ها» تعبیر شد که مانند آن را کسی هرگز ندیده‌است.

امتیاز تجارت توتون و تنباکو[ویرایش]

اندیشهٔ انحصار تجارت توتون و تنباکو را نخستین بار محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین‌شاه مطرح کرد.[۳] سه سال پس از وقایع فوق و در پی سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۲۶۹ ه‍. ش که به تشویق وزیر مختار انگلیس در ایران، سرهنری درومند ولف انجام گرفته بود، دولت انگلیس فرصت مناسب را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینه‌سازی آن را به ماژور جرالد تالبوت از نزدیکان و مشاوران لرد سالیسبوری (نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ انگلیس) محول کرد.[۴] ناصرالدین شاه که برای تأمین هزینه سفرهای خود به اروپا با مشکلات مالی مواجه بود، با اعطای امتیاز موافقت کرد و پس از مراجعت به ایران در رجب ۱۳۰۷ ه‍. ق (مارس ۱۸۹۰ میلادی) قراردادی را با تالبوت ـ که با کمک دولت و عده‌ای از سرمایه‌داران انگلیسی، کمپانی رژی را با سرمایه‌ای ۶۵۰ هزار لیره تأسیس کرده بود ـ منعقد نمود. بدین ترتیب در ۲۸ رجب ۱۳۰۷ (۲۰ مارس ۱۸۹۰) امتیاز تجارت توتون و تنباکو به مدت پنجاه سال به تالبوت اعطا گردید. این امتیاز که به امضای شاه و سرهنری ولف رسید، دارای پانزده فصل بود که حکایت از اختیارات تام تالبوت در امور دخانیات ایران و بی‌اعتنایی به منافع ملت ایران داشت. مطابق با این قرارداد، شرکت رژی متعهد می‌گردید که در ازای انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران به مدت پنجاه سال، سالانه مبلغ ۱۵ هزار پوند استرلینگ به همراه یک چهارم سود خالص خود را به شاه بپردازد. کمپانی رژی در آغاز به صورت ناشناخته به فعالیت می‌پرداخت. هنگامی که به استناد فصل نهم امتیازنامه ـکه صاحب امتیاز را مجاز به واگذاری حقوق خود به دیگری می‌کردـ امتیاز خود را به «شرکت شاهنشاهی تنباکوی ایران»(یا شرکت رژی) فروخت،[۵] با مخالفت‌های گسترده‌ای از سوی مردم و روحانیون مواجه شد. در این زمان انتشار اعلامیه‌ای رسمی از سوی دولت که واگذاری امتیاز تنباکو را تذکر می‌داد و در عین حال به زارعین توتون و تنباکو نیز وعدهٔ خرید عادلانه و نقدی محصولات آنها را می‌داد، موج گسترده‌ای از نارضایتی را دامن زد.[۶] در سال۱۸۹۰، روزنامه فارسی زبان اختر که در عثمانی منتشر می‌شد، طی مصاحبه‌ای با تالبوت، تفاوت فاحش امتیاز دخانیات ایران را با امتیازی که کمپانی رژی از عثمانی گرفته بود، یادآور شد و ضمن انتقادهای گسترده از دولت، تبعات و پیامدهای قرارداد را برای مردم ایران روشن ساخت.[۷][۸][۹] با توجه به این مطلب که توتون و تنباکو از مهمترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود دویست‌هزار تن به کشت و خرید و فروش آن اشتغال داشتند،[۱۰] بنابراین انحصار خرید و فروش این محصول به یک شرکت انگلیسی منافع بسیاری از مردم ایران را به خطر می‌انداخت. به همین سبب نخستین اعتراض‌ها را تاجران دخانیات آغاز کردند که تجارتشان مستقیماً در معرض تهدید کمپانی رژی بود. در آغاز عده‌ای از بازرگانان به همراه امین‌الدوله نزد شاه رفتند و به انحصار تجارت تنباکو اعتراض کردند.[۱۱] همچنین در ماه مارس(اسفند/فروردین) ۱۸۹۱م/۱۲۶۹ ش ضمن دادخواستی خطاب به ناصرالدین شاه اعلام کردند حاضرند مبلغی بیش از حق امتیاز بابت مالیات به او بپردازند و او امتیاز را لغو کند. روز ششم مارس (۱۵ اسفند)تاجران توتون وتنباکو در حرم شاه عبدالعظیم بست نشستند و طی دادخواستی اعلام کردند به هیچ عنوان با رژی کنار نخواهند آمد.[۱۲] این اعتراض موجب شد که دولت به انگیزهٔ دلجویی از آنان مهلت شش ماهه‌ای برای فروش ذخایر توتون و تنباکوی تاجران قایل شود.[۱۳] با این حال مهلت فوق نیز نمی‌توانست خسارات ناشی از واگذاری امتیاز را جبران سازد. در این بین روس‌ها نیز که در منطقهٔ ساوجبلاغ به کشت تنباکو اشتغال داشتند به امتیاز فوق اعتراض کردند و آن را ناقض عهدنامهٔ ترکمانچای خواندند و خواستار لغو آن یا عقد قرارداد مشابهی شدند.[۱۴]

اقدامات کمپانی رژی[ویرایش]

پس از آنکه شرکت رژی حدود ۲۰۰ هزاراز اتباع دولت بریتانیا و مستعمرات آن را به عنوان کارکنان شرکت به ایران آورد و به شهرهای مختلف فرستاد، زنگ هشدار برای ایرانیان به صدا درآمد. چرا که با حضور آنها در حدود ۱۰۰ هزار مبلغ مسیحی وارد ایران شدند و ضمن بنای کلیسا در مناطق مختلف، دختران ایرانی را نیز به امور پرستاری در بیمارستان‌ها و بی‌حجابی واداشتند. در تهران و اکثر شهرها مراکز فساد برپا کردند و کافه‌هایی با انواع وسایل قمار و رقص‌های محلی و مشروبات الکی پدید آوردند. علاوه بر این، انگلیسی‌ها هر جا که می‌رفتند، سوار، اسب، اسلحه و مزدور اسلحه به دست خود را نیز می‌بردند و این همان شیوه‌ای بود که انگلیسی‌ها در تصرف هند و ایجاد کمپانی هند شرقی و سپس حضور نظامی به بهانه حفظ امنیت این کمپانی و در نهایت مستعمره نمودن هند به کار گرفته بودند.[۱۵] از این رو اقدامات فوق عالمان دینی را به دلیل متزلزل شدن اساس دین و استقلال کشور توسط قدرت بیگانه و مغایرت امتیازات با قرآن مجید (قاعدهٔ نفی سبیل)، به تحریم تنباکو ترغیب نمود. در واقع دلیلی اصلی مخالفت علما با این امتیاز، افزون بر جنبهٔ تجاری آن و اختلال در نظام بازرگانی کشور، نگرانی از نفوذ تدریجی و سلطهٔ کامل بیگانگان بر ایران بود که از تجربهٔ کمپانی هند شرقی ناشی می‌گردید.[۱۶] به همین سبب مردم مسلمان ایران با این اندیشه که انگلیسی‌ها قصد دارند، کمپانی رژی را به کمپانی هند شرقی و ایران را همانند هند به مستعمرهٔ خود تبدیل کنند، به مخالفت گسترده پرداختند.

مخالفت علما و اوج‌گیری مخالفت‌ها[ویرایش]

میرزای شیرازی

نخستین اعتراض‌ها به رهبری روحانیت، توسط سید علی‌اکبر فال اسیری داماد میرزای شیرازی و از علمای برجسته شیراز آغاز شد. علی‌رغم تمام خشونت‌های حکام، مقاومت مردمی ادامه یافت و قیام مردم شیراز به تبریز، مشهد، اصفهان، تهران و دیگر نقاط ایران گسترش یافت.

در تبریز، مردم به رهبری آیت‌الله حاج میرزا جواد آقامجتهد تبریزی به مقابله با قرارداد برخاستند و ضمن کندن و پاره نمودن اعلامیه‌های کمپانی از روی دیوارها و معابر عمومی، از پذیرفتن خارجیان نیز خودداری کردند. در این میان اصفهان که تجار و علمای آن همکاری بیشتری داشتند به رهبری سه عالم مجاهد، حاج شیخ محمدتقی نجفی معروف به آقا نجفی اصفهانی، شیخ محمدعلی و ملاباقر فشارکی به مخالفت با قرارداد مزبور پرداختند. علمای اصفهان برای اولین بار در منطقه خود استعمار دخانیات و تنباکو را تحریم و کارکنان رژی را نجس اعلام کردند. بدین ترتیب تولیدکنندگان تنباکو، محصول خود را یا به آتش کشیدند یا در بین فقرا تقسیم کردند و از معامله با کمپانی رژی خودداری ورزیدند. حاکم اصفهان برای لغو این حکم با علما مذاکره کرد، اما با مخالفت آنان روبرو شد. فشار روز افزون بر علما بسیاری از آنان را وادار به ترک اصفهان کرد که از آن جمله می‌توان به مهاجرت آقا منیرالدین بروجردی اصفهانی اشاره نمود که شبانه به عراق و نزد میرزای شیرازی هجرت کرده بود.[۱۷]

هم‌زمان با سایر شهرها نارضایتی در تهران نیز آشکار شد.میرزا حسن آشتیانی از علمای بزرگ تهران بارها با شاه و امین‌السلطان ملاقات و مضار امتیاز را گوشزد کرد، ولی آنان به این بهانه که امضای شاه معتبر و طرف مقابل نیز دولت انگلیس است به این اعتراض‌ها وقعی ننهادند.[۱۸] در این ایام سید جمال‌الدین اسدآبادی نیز که به دعوت ناصرالدین‌شاه در تهران به سر می‌برد، به مخالفت علنی با امتیاز پرداخت و در پی صدور اعلامیه‌ای بر در مساجد، کاروانسراها و سفارتخانه‌ها با این مضمون که «به چه حقی خرید و فروش تنباکویی که خریدار و مصرف کنندهٔ آن ایرانی است به بیگانه واگذار شده‌است»، از ایران اخراج شد.[۱۹]

میرزای شیرازی، صاحب حکم تحریم تنباکو[ویرایش]

میرزای شیرازی از همان ابتدا به واسطهٔ نامه‌هایی که از علمای ایران دریافت می‌کرد و از طریق اخباری که سید علی اکبر فال اسیری و آقامنیرالدین بروجردی اصفهانی به وی می‌رساندند،[۲۰] از این امتیاز مطلع شده بود.[۲۱] از این رو میرزای شیرازی، هم زمان با شروع ناآرامی در تبریز در اول ذیحجه سال ۱۳۰۸ ه‍. ق با ارسال تلگراف مفصلی به شاه، ضمن اشاره به مضار و مفاسد اجازه مداخله خارجی‌ها در ایران به اعطای امتیازات نیز توجه نمود و همه آنها را منافی صریح قرآن، نوامیس الهیه و استقلال ایران خواند. شاه به تلگراف میرزا پاسخ نداد و برای توجیه اقدامات دولت و ذکر دلایل اعطای امتیاز و مشکلات ناشی از لغو آن، میرزا محمود خان مشیرالوزاره کارپرداز ایران در بغداد را نزد میرزای شیرازی در سامرا فرستاد. مشیرالوزاره ضمن اشاره به ضرورت قرابت با دول بزرگ اروپا برای استخلاص از روسیه تزاری، لزوم تقویت بودجه و قشون و رفع نقائص و کم‌بودن مالیات‌ها، موهن بودن الغای قرارداد از نظر بی‌اعتبار شمرده شدن امضای پادشاه و... ، صراحتاً از ناتوانی دولت در فسخ امتیاز و خسارات هنگفت این اقدام سخن گفت.

با این حال میرزا در پاسخ تمام این تشبثات، تنها بر این نکته تأکید کرد که فقط باید به ملت مسلمان تکیه کرد و

«دولت اگر از عهده جواب بیرون نتوان آید ملت از جواب حسابی عاجز نیست»

[۲۲] و

«اگر دولت از عهده بر نمی‌آید، من به خواست خدا آن را بر هم می‌زنم.»

در اواخر ربیع‌الثانی ۱۳۰۹ در تهران شایع شد که حکمی از میرزای شیرازی در باب تحریم استعمال دخانیات صادر و به اصفهان مخابره شده‌است. در اوایل جمادی‌الاولی با رسیدن محمولهٔ پستی به تهران صورتی از حکم درمیان مردم منتشر شد با این توضیح که نسخهٔ اصلی آن را فقط میرزا حسن آشتیانی مشاهده کرده‌است. متن حکم چنین بود:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم، الیوم استعمال تنباکو و توتون بِأَیِ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان علیه‌السلام است. حرره الاقل محمدحسن الحسینی.»

[۲۳]

سید موسی شبیری از مراجع تقلید معاصر درباره نفوذ حکم میرزای شیرازی میگوید:

"کتاب روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه بخش مربوط به قضیة تنباکو خیلی جالب است. این قسمت تاریخ معتبر قضیة تحریم تنباکو است، زیرا اعتماد السلطنه شب به شب و مخفیانه این مطلب را ضبط می کرد. وی نقل می کند:

چند سال بود که اسب دوانی تعطیل شده بود. جای بزرگی را برای مسابقه اسب سواری مهیا کردند. آن سال، سال افتتاح آنجا بود و معمولاً جوان ها برای مسابقه و تماشا شرکت می کردند. حدود سی هزار نفر برای تماشا گرد آمده بودند. در میان آن سی هزار نفر یک نفر هم سیگار نمی‌کشید!

همچنین اعتماد السلطنه از یکی از اشراف نقل کرده است: بنّایی داشتم. من سیگار کشیدم. عمله کار را نیمه کاره رها کرد و از مزدش صرف نظر کرد و رفت!

وقتی میرزا حکم تحریم تنباکو را لغو کرد، تا مدّتی مردم، تنباکو استعمال نمی‌کردند، چون مطمئن نبودند این دستور میرزا است یا شایعه است."[۲۴]

از صدور حکم تا لغو امتیاز[ویرایش]

بلافاصله پس از صدور فتوا، مأموران حکومت وظیفه یافتند که از انتشار این حکم و آگاهی مردم نسبت به آن ممانعت به عمل آورند، با این حال در همان نیمهٔ روز اول که حکم به دست میرزا حسن آشتیانی رسیده بود، در حدود صد هزار نسخه از حکم نوشته ودر سراسر کشور پخش شده بود. با صدور این فتوا، مردم از همهٔ اصناف، و حتی اقلیت‌های مذهبی مبارزه سیاسی علیه این قرارداد را یک وظیفه شرعی و تکلیفی الهی دانستند و قلیان‌ها را شکسته و توتون و تنباکو را به آتش کشیدند. حرم‌سرای شاه نیز از استعمال دخانیات پرهیز کردند.انیس‌الدوله، سوگلی ناصرالدین‌شاه دستور جمع‌آوری قلیان‌ها را صادر نمود.

اقدامات حکومت[ویرایش]

سید جمال‌الدّین اسدآبادی

حکومت شایعهٔ جعلی بودن حکم را مطرح ساخت. از این رو با مساعدت وعاظ‌السلاطین و معممین دربار به شایعه جعلی بودن فتوی دامن زدند و حاج‌محمد کاظم ملک‌التجار را منشأ جعل حکم معرفی و او را به قزوین تبعید کردند. اما این اقدامات نیز تأثیری در روند قضایا نداشت و شاه و دربار را ناگزیر به سمت تفرقه‌افکنی میان علما کشاند. از این رو شاه و امین‌السلطان به میرزا حسن آشتیانی روی آوردند و از او خواستند که چون او نیز همانند میرزای شیرازی مجتهد است، حکمی بر اباحه و تجویز استعمال دخانیات صادر کند.[۲۵] در نتیجه آخرین حربهٔ شاه و دربار، تشکیل جلسه‌ای با حضور دولتیان و علما بود. در این جلسه که افرادی نظیر میرزا حسن آشتیانی و شیخ هادی نجم‌آبادی حضور نداشتند، شاه خواستار حکم حلیت استعمال تنباکو شد که با پاسخ صریح حاضران مواجه گردید. در این میان امین‌السلطان راه دیگری در پیش گرفت و به علما وعده داد که اقداماتی جهت لغو امتیاز خواهد کرد و در برابر از آنان خواست که صریحاًً استعمال دخانیات را مجاز اعلام کنند.[۲۶] با لغو انحصار داخلی، علما در برابر اصرار امین‌السلطان اظهار داشتند که چون امتناع مردم از استعمال دخانیات مستند به حکم میرزای شیرازی است، تنها چارهٔ کار مراجعه به وی و کسب اطلاع از نظر اوست. در واقع آنها ضمن رفع تکلیف از خود، به اصرار امین‌السلطان تلگرامی حاکی از لغو امتیاز داخلی پاسخ میرزای شیرازی ارسال کردند. دو هفته پس از اعلام لغو امتیاز داخلی، پاسخ میرزای شیرازی به تلگرام علما به تهران ارسال شد. او در این تلگرام ضمن تشکر از شاه به جهت لغو امتیاز، اظهار امیدواری کرده بود که دست‌های خارجی به کلی از ایران کوتاه شود. پاسخ مزبور که به هیچ وجه مقصود اصلی دولتی‌ها را که خواهان صدور حکم حلیت استعمال تنباکو بودند، تأمین نمی‌کرد،[۲۷] ادامهٔ امتناع مردم از مصرف توتون و تنباکو را نیز در پی داشت. دولت که میرزای آشتیانی را عامل ناآرامی می‌پنداشت از او خواست تا به منبر برود و حلال بودن استعمال تنباکو را اعلام کند. شاه برای پایان دادن به اوضاع نامساعد، شدت عمل بیشتری نشان داد و از یک سو فرمان بازگشایی تمام قهوه‌خانه‌ها را صادر نمود و از سوی دیگر میرزای آشتیانی را در قلیان کشیدن در مجامع عمومی یا خروج از دارالخلافه (تهران) مختار کرد. میرزا حسن آشتیانی نیز بی‌درنگ ترک تهران را بر مخالفت با حکم میرزای شیرازی ترجیح داد و آمادهٔ حرکت شد.[۲۸]

نقش زنان در تحریم تنباکو[ویرایش]

انیس الدوله

در سوم جمادی‌الثانی ۱۳۰۹، مردم پس از آگاهی از تصمیم میرزای آشتیانی مبنی بر خروج از دارالخلافه در منزل وی در محلهٔ سنگلج اجتماع کردند و از آنجا به سمت میدان ارگ و کاخ گلستان رفتند. زنان پیشاپیش مردان خطاب به شاه فریاد می‌زدند و نگرانی خود را نسبت به بیرون کردن علما از شهر اعلام و تأکید می‌کردند که دولت قصد دارد دین آنها را از بین ببرد تا فرنگیان بر مردم سلطه یابند. جماعتی که در شیراز و تهران با نیروهای نظامی شاه درگیر شدند زن و مرد با هم بودند. در شیراز زنی و دختر بچه‌ای به ضرب گلوله پلیس شاه کشته شدند. در تهران نیز زنان در رویدادهای حساس ژانویه ۱۸۹۲ (دی/بهمن ۱۲۷۰) دخالت مؤثر داشتند.[۲۹]

همچنین در این ایام زمزمه‌های جهاد علیه دستگاه نیز بالا گرفته بود و اعلامیه‌هایی بدین مضمون که

«بر حسب حکم جناب حجت‌الاسلام، آقای شیرازی، اگر تا ۴۸ ساعت دیگر امتیاز دخانیات لغو نشود، یوم دوشنبه آتیه، جهاد است، مردم مهیا شوید.»

بر در و دیوار شهرها نصب شده بود. به هر روی پیشروی مردم، دربار را وحشت زده کرد و کوشش کامران میرزا نایب‌السلطنه برای آرام کردن مردم حاصلی نداشت. به طوری که وعده‌های او به نیابت از شاه که «فرنگی‌ها را بیرون می‌کنیم» یا دستخط شاه خطاب به وی که اعلام می‌داشت،

«امتیاز داخله را که برداشته بودیم، حال امتیاز از خارجه را هم برداشتیم و مردم مجبور در کشیدن قلیان نیستند تا حکم از جناب میرزای شیرازی برسد»

، بی‌حاصل ماند.[۳۰] بی‌نتیجه ماندن وعده‌ها سبب شد که محمدعلی خان معین نظام، فرمان تیراندازی صادر کند و در این تیراندازی‌ها عده‌ای کشته شوند.

در پی این کشتار، میرزای آشتیانی از پذیرش هدایای شاه که برای دلجویی از او فرستاده بود، خودداری ورزید و مردم را به استقامت عاقلانه و اجتماع در مسجد جامع فراخواند. میرزای آشتیانی برای پایان گرفتن غائله سه پیشنهاد به مضمون پرداخت خون‌بهای مقتولین، مصونیت حاضران در تظاهرات و برچیدن بساط کلیه امتیازات خارجی را مطرح ساخت.

پایان جنبش و پیامدهای آن[ویرایش]

سرانجام شاه در پنجم جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ برای اطمینان بیشتر در دستخطی به امین‌السلطان لغو کامل امتیاز را اعلام کرد تا وی به آگاهی علما و مردم برساند. ولی مخالفان آرام نگرفتند و عزل امین‌السلطان ـ که از نظر انان حامی امتیاز بود ـ و لغو تمام قراردادهایی که با خارجیان منعقد شده بود را خواستار شدند.[۳۱] بدین ترتیب درنتیجهٔ لغو امتیاز تنباکو، حکم تحریم تنباکو نیز پس از ۵۵ روز از سوی علماء لغو شد.

همچنین درآخرین مراحل جنبش اختلاف نظرهایی پدید آمد و جنبشی که می‌توانست به اعتراض علیه هرنوع امتیاز تبدیل گردد به لغو امتیاز واگذاری انحصار تنباکو به شرکت انگلیسی محدود ماند.البته از بدو کار نیز توافق نظر صد در صد میان دست اندرکاران جنبش درباره اهداف آن وجود نداشت. در دسامبر ۱۸۹۱ (آذر_دی ۱۲۷۰) سید عبدالله بهبهانی _که احتمالاً از رژی رشوه ای دریافت کرده بود_ با اقدام میرزا حسن شیرازی به مخالفت برخاست و تا آنجا پیش رفت که در مسجد و در حضور مردم قلیان کشید.[۳۲] امام جمعه تهران که از بستگان نزدیک شاه بود و نیز روحانیون برجسته مشهد حاضر به حمایت از جنبش نشدند. اما در پشت این ناهمدلان پراکنده، خود آشتیانی بود که در ۵ ژانویه ۱۸۹۲(۱۵ دی ۱۲۷۰) هنگامی که رژی و دولت حاضر به فسخ امتیاز شدند از دامنه درخواست ها کاست. شاید بتوان این اقدام را یک مصالحه سیاسی دوراندیشانه از سوی آشتیانی قلمداد کرد، شاید هم رشوه دولت یا تهدید (یا هر دو) در وی کار گر افتاده باشد. دلیل درست قضیه هرچه باشد، یک نکته مسلم است. آشتیانی طی پیامی از شیرازی خواست مسئله سایر امتیازهای واگذار شده به خارجیان را مسکوت بگذارد.[۳۳] اندکی بعد از ختم غائله پولهایی به عنوان مستمری به بعضی از روحانیون پرداخت شد و نام عده جدیدی از روحانیون برای دریافت مستمری به فهرست حکومتی وارد شد. عامل دوم در ختم ماجرا آن بود که به مجرد فسخ شدن امتیاز، روسها نیز از فعالیت تبلیغاتی خود دست برداشتند و این یک اقدام طبیعی بود چون نمی‌خواستند علیه قدرت‌های بزرگ مسلط بر ایران گامهای بیشتری برداشته شود.[۳۴]

با این حساب، حاصل امر یک پیروزی محدود بود.جنبش با تمرکز بر یک امتیاز که مورد توجه عامه مردم بود، حالتی فراگیر و تعیین کننده پیدا کرد. اما چون از این حد فراتر نمی‌رفت و خواهان الغای همه امتیازهای واگذار شده به خارجیان و برکناری وزیران مسئول در اعطای این امتیازها نمی‌شد، پیروزی جنبه نمادین به خود گرفت. اما باید در نظر داشت که جنبش تنباکو یک پیروزی برای ائتلاف مردمی بود و شکل جدیدی از ظرفیت و قابلیت مقاومت مردم را در برابر شاه و قدرت های خارجی به‌آن‌ها نشان داد. آگاهی سیاسی به شکل زلال خود پدید آمد و در روند مبارزه پیشرفت نمایانی پیدا کرد و مسائلی مطرح گردید که بار دیگر در انقلاب مشروطیت رخ نمود.

پیامدها و پایان جنبش تنباکو نشان داد که در چارچوب محدودیت‌های وابستگی، ایجاد تحول و تغییر تا چه پایه دشوار است. سرانجام در آوریل ۱۸۹۲ (فروردین/اردیبهشت ۱۲۷۱ ش) توافق شد دولت بابت غرامت، ۵۰۰ هزار پوند استرلینگ به صاحب امتیاز بپردازد و چون رژی، دارایی‌های خود را نیز در ایران برجای می‌گذاشت، دولت موظف شد ۱۳۹ هزار پوند استرلینگ هم از این بابت به شرکت بدهد. در واقع با توجه به سرمایه‌گذاری اولیه تالبوت که ۱۵۰۰۰ پوند استرلینگ بود متوجه می‌شویم حل و فصل نهایی امتیاز تا چه پایه غیرمنصفانه و زیان ایران بوده است. شاه ناچار شد از بانک شاهنشاهی انگلیس ۵۰۰ هزار پوند استرلینگ وام بگیرد. این نخستین‌بار بود که ایران از خارجیان وام می‌گرفت و بنابراین، شاخصه مهمی در وابستگی ایران به غرب بود. در سال ۱۸۹۲م/۱۲۷۱ ش دولت بی سروصدا انحصار صدور تنباکو را به یک شرکت فرانسوی که دفترش در استانبول بود واگذار کرد. در این امتیاز قبلاً با روحانیون مشورت شد و چند نفری نیز مشمول مقرری‌های دولت شدند. به نظر می‌رسد بازرگانان هم به این قانع شدند که بازار داخلی دست آن‌ها باشد، روس‌ها هم اعتراضی نکردند. این جریان عجیب که بعد از امتیاز تنباکو رخ داد محتوای نمادین آن جنبش را به خوبی نشان می‌دهد.[۳۵]

پانویس[ویرایش]

  1. رحیم رئیس‌نیا، زمینه اقتصادی و اجتماعی مشروطیت ایران، تبریز، ابن سینا،۱۳۵۲، صص ۸ـ ۲۴.
  2. نیکی کدی، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۷۷، ص ۱۰۵
  3. ابراهیم تیموری، تحریم تنباکو، اولین مقاومت منفی در ایران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۶۱، صص ۱۱ ـ ۲۲.
  4. پیشین، ابراهیم تیموری، ص ۲۷.
  5. فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران ۱۸۶۴ ـ ۱۹۱۴، پژوهشی دربارهٔ امپریالیسم، ترجمه: منوچهر امیری، تهران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۴، صص ۲۳۲ ـ ۲۳۳.
  6. پیشین، ابراهیم تیموری، صص ۳۹ ـ ۴۰.
  7. مصلح‌الدین مهدوی، بیان سبل الهدایه فی ذکر اعقاب صاحب الهدایه(این کتاب در سال ۱۳۹۰ با عنوان زندگینامه آیت‌الله العظمی آقانجفی اصفهانی تجدید چاپ شده‌است)، صفحه۷۹
  8. ادواردبرون، انقلاب ایران، صفحه۴۶
  9. محمدرضازنجانی، تحریم تنباکو، صفحه۳۰
  10. فریدون آدمیت، شورش بر امتیاز نامهٔ رژی، تهران، ۱۳۶۰، ص ۱۳.
  11. ادوارد گرانوبل براون، انقلاب ایران، ترجمه احمد پژوه، تهران، ۱۳۳۸، ص ۴۸.
  12. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین،موسسه خدمات فرهنگی رسا،چاپ هفتم ۱۳۸۶، ص ۲۵۱.
  13. پیشین، فریدون آدمیت، ص ۱۸.
  14. هما ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، تهران، ۱۳۷۳، ص ۹۳
  15. جمعی از نویسندگان، انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن، قم: دفتر نشر معارف، ۱۳۸۲، ص ۳۱
  16. کمپانی هند شرقی که زمینه‌های سلطهٔ استعماری انگلیس بر شبه قارهٔ هند را در طول نزدیک به یک و نیم قرن (۱۸۰۰ـ ۱۹۴۷) فراهم کرده بود، علما را نسبت به مقامات دولتی که عامل ورود اروپاییان به ایران و در دست گرفتن اقتصاد کشور بودند، بدبین می‌ساخت. همچنین رجوع کنید به: ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ۱۳۶۲، ج۱، ص ۱۹
  17. شیخ حسن کربلایی،تاریخ دخانیه، صص ۱۰۴ ـ ۱۰۸
  18. پیشین، ابراهیم تیموری، صص ۸۳ـ ۸۴
  19. محمدعلی بن محمدرضا سیاح، خاطرات حاج سیاح، دوره خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، ۱۳۵۹، ص ۳۲۹ ـ ۳۳۱
  20. سید مصلح الدین مهدوی، زندگینامه آیت‌الله العظمی آقانجفی اصفهانی
  21. محمدرضا زنجانی، تحریم تنباکو، تهران، حسین مصدقی،۱۳۳۳، صص ۵۸ ـ ۶۶.
  22. پیشین، حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، صص ۹۰ ـ ۹۳.
  23. همان، صص ۱۱۷ ـ ۱۱۸.
  24. سایت حضرت آیت‌الله شبیری http://zanjani.net/index.aspx?pid=99&articleid=87671&itemid=70536
  25. همان، صص ۱۲۵ ـ ۱۳۲.
  26. پیشین، ناظم‌الاسلام کرمانی، ج ۱، صص ۲۲ـ ۲۳.
  27. پیشین، حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، ص ۱۵۰.
  28. عباس میرزا قاجار (ملک‌آرا)، شرح حال عباس میرزا ملک‌آراء: برادر ناصرالدین شاه، تصحیح عبدالحسین نوائی، تهران، ۱۳۶۱، صص ۱۸۵ ـ ۱۸۶
  29. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین،موسسه خدمات فرهنگی رسا،چاپ هفتم ۱۳۸۶، ص ۲۵۴.
  30. ژوانس فووریه، سه سال در دربار ایران، ترجمه: عباس اقبال آشتیانی، تهران: دنیای کتاب، بی‌تا، ۱۳۶۳، صص ۲۳۷ ـ ۲۳۹
  31. پیشین حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، صص ۱۷۲ ـ ۱۷۳
  32. Algar, Religion and State,213 و سخنرانی در مورد جنبش تنباکو در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، ۸ فوریه ۱۹۸۲ (۱۹ بهمن۱۳۶۰)
  33. آشتیانی شیرازی به نقل از lambton,"The Tabacco Régie",see also Keddie,Religion and Rebellion, 105_6,116
  34. Keddie,Religion and Rebellion,117_19;algar,Religion and State,219
  35. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین،موسسه خدمات فرهنگی رسا،چاپ هفتم ۱۳۸۶، صص ۲۵۸،۲۵۹.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

شرکااشخاصدرگیری‌هاسیاست
[Blog_Page]

تعداد صفحات : [Blog_Page_Count]

جدیدترین مطالب
  • شیک ترین مدل انگشترهای زنانه
  • نتایج بیشتر ...
  • اس ام اس های فلسفی (سری 36)
  • نتایج بیشتر ...
  • دعایی از امام صادق (ع) به هنگام شروع کسب رزق و روزی
  • نتایج بیشتر ...
  • داستان کوتاه «روستایی فقیر»
  • نتایج بیشتر ...
  • نکاتی برای مراقبت و نگهداری از لباس
  • نتایج بیشتر ...
  • بیوگرافی نادر مشایخی (فرزند جمشید مشایخی)
  • نتایج بیشتر ...
  • یک گربه کاغذی ساده برای فرزند خود بسازید
  • نتایج بیشتر ...
  • نگهداری از حیوانات خانگی در آپارتمان
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه نوشیدنی موز انبه
  • نتایج بیشتر ...
  • خیانت تنها راه‌حل منطقی برای مقابله با مشکلات زناشویی نیست
  • نتایج بیشتر ...
  • برای درمان جوش صورت تان از این روشهای طبیعی استفاده کنید
  • نتایج بیشتر ...
  • برای پیشگیری از سرطان سینه چند ساعت در روز پوشیدن سوتین مجاز است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • برج دانمارکی در قلب طبیعت + تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • اختلال نعوظ فقط یک خبر بد برای رابطه جنسی تان نیست!
  • نتایج بیشتر ...
  • iOS 11 را بدون استفاده از دکمه پاور خاموش کنید
  • نتایج بیشتر ...
  • عکس های جالب و دیدنی روز پنجشنبه 27مهر
  • نتایج بیشتر ...
  • لوح برتر ملی گردشگری ایران در دستان بزرگترین آژانس مسافرتی ایران
  • نتایج بیشتر ...
  • تایچی ورزش مناسب برای ریکاروی قلب
  • نتایج بیشتر ...
  • کلید موفقیت در ازدواج های امروزی کشف شد!!
  • نتایج بیشتر ...
  • اگر می‌خواهید کودکی لوس نداشته باشید، بخوانید!
  • نتایج بیشتر ...
  • وقت­‌هایی که پدرم باید در خانه باشد!
  • نتایج بیشتر ...
  • سفری دل انگیز به جنگل رویایی الیمستان
  • نتایج بیشتر ...
  • معمای ریاضی همه ارقام در سه تساوی!
  • نتایج بیشتر ...
  • اشتباهاتی که بر سلامت تیروئید تاثیر می گذارد
  • نتایج بیشتر ...
  • چرا باید در رژیم غذایی خود از ماهی استفاده کنیم؟
  • نتایج بیشتر ...
  • افسانه تو (عباس معروفی)
  • نتایج بیشتر ...
  • چگونه عکس های اینستاگرام را در کامپیوتر ذخیره کنیم
  • نتایج بیشتر ...
  • آشنایی با انواع پنجره های دو جداره
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه همبرگر خانگی
  • نتایج بیشتر ...
  • موسیقی شاد باعث افزایش قوه تفکر خلاقانه می شود
  • نتایج بیشتر ...
  • در نماز جماعت آیا امامت زن برای بانوان جایز است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • Wi-Fi خود را بدون لو دادن رمز با دوستانتان به اشتراک بگذارید
  • نتایج بیشتر ...
  • مدل دسته گل های دور مچ عروس
  • نتایج بیشتر ...
  • اصول و نحوه انتخاب و خرید بخارپز
  • نتایج بیشتر ...
  • عکس های جالب و دیدنی روز چهارشنبه 26مهر
  • نتایج بیشتر ...
  • سخـنان حکیـمانه از بـزرگان (12)
  • نتایج بیشتر ...
  • فال روزانه - جمعه 28 مهر 1396
  • نتایج بیشتر ...
  • ورزش‌های کوتاه مدت و شدید برای همه افراد جامعه مناسب نیستند
  • نتایج بیشتر ...
  • طنز نوشته های کوتاه جدید و جالب (67)
  • نتایج بیشتر ...
  • در ابتدا و انتهای روز، قرائت کدام سوره‌ها مستحب است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • با توت فرنگی برای صورتتان ماسک بسازید
  • نتایج بیشتر ...
  • شیک ترین مدل انگشترهای زنانه
  • نتایج بیشتر ...
  • اس ام اس های فلسفی (سری 36)
  • نتایج بیشتر ...
  • دعایی از امام صادق (ع) به هنگام شروع کسب رزق و روزی
  • نتایج بیشتر ...
  • داستان کوتاه «روستایی فقیر»
  • نتایج بیشتر ...
  • نکاتی برای مراقبت و نگهداری از لباس
  • نتایج بیشتر ...
  • بیوگرافی نادر مشایخی (فرزند جمشید مشایخی)
  • نتایج بیشتر ...
  • یک گربه کاغذی ساده برای فرزند خود بسازید
  • نتایج بیشتر ...
  • نگهداری از حیوانات خانگی در آپارتمان
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه نوشیدنی موز انبه
  • نتایج بیشتر ...
  • خیانت تنها راه‌حل منطقی برای مقابله با مشکلات زناشویی نیست
  • نتایج بیشتر ...
  • برای درمان جوش صورت تان از این روشهای طبیعی استفاده کنید
  • نتایج بیشتر ...
  • برای پیشگیری از سرطان سینه چند ساعت در روز پوشیدن سوتین مجاز است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • برج دانمارکی در قلب طبیعت + تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • اختلال نعوظ فقط یک خبر بد برای رابطه جنسی تان نیست!
  • نتایج بیشتر ...
  • iOS 11 را بدون استفاده از دکمه پاور خاموش کنید
  • نتایج بیشتر ...
  • لوح برتر ملی گردشگری ایران در دستان بزرگترین آژانس مسافرتی ایران
  • نتایج بیشتر ...
  • رونمایی از قدرتمندترین تبلت دو تکه
  • نتایج بیشتر ...
  • تایچی ورزش مناسب برای ریکاروی قلب
  • نتایج بیشتر ...
  • کلید موفقیت در ازدواج های امروزی کشف شد!!
  • نتایج بیشتر ...
  • اگر می‌خواهید کودکی لوس نداشته باشید، بخوانید!
  • نتایج بیشتر ...
  • وقت­‌هایی که پدرم باید در خانه باشد!
  • نتایج بیشتر ...
  • آیا زنان خودخواه‌تر از مردان هستند؟
  • نتایج بیشتر ...
  • درمان های خانگی زگیل
  • نتایج بیشتر ...
  • 6 اصل طب سنتی برای سلامتی
  • نتایج بیشتر ...
  • بیوگرافی امیر آقایی + تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • سفری دل انگیز به جنگل رویایی الیمستان
  • نتایج بیشتر ...
  • معمای ریاضی همه ارقام در سه تساوی!
  • نتایج بیشتر ...
  • اشتباهاتی که بر سلامت تیروئید تاثیر می گذارد
  • نتایج بیشتر ...
  • چرا باید در رژیم غذایی خود از ماهی استفاده کنیم؟
  • نتایج بیشتر ...
  • افسانه تو (عباس معروفی)
  • نتایج بیشتر ...
  • چگونه عکس های اینستاگرام را در کامپیوتر ذخیره کنیم
  • نتایج بیشتر ...
  • آشنایی با انواع پنجره های دو جداره
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه همبرگر خانگی
  • نتایج بیشتر ...
  • موسیقی شاد باعث افزایش قوه تفکر خلاقانه می شود
  • نتایج بیشتر ...
  • در نماز جماعت آیا امامت زن برای بانوان جایز است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • Wi-Fi خود را بدون لو دادن رمز با دوستانتان به اشتراک بگذارید
  • نتایج بیشتر ...
  • مدل دسته گل های دور مچ عروس
  • نتایج بیشتر ...
  • اصول و نحوه انتخاب و خرید بخارپز
  • نتایج بیشتر ...
  • سخـنان حکیـمانه از بـزرگان (12)
  • نتایج بیشتر ...
  • ورزش‌های کوتاه مدت و شدید برای همه افراد جامعه مناسب نیستند
  • نتایج بیشتر ...
  • طنز نوشته های کوتاه جدید و جالب (67)
  • نتایج بیشتر ...
  • در ابتدا و انتهای روز، قرائت کدام سوره‌ها مستحب است؟
  • نتایج بیشتر ...
  • با توت فرنگی برای صورتتان ماسک بسازید
  • نتایج بیشتر ...
  • درمان افسردگی با قارچ‌های جادویی
  • نتایج بیشتر ...
  • کاربرد مسواک در تمیزکاری
  • نتایج بیشتر ...
  • لاوروف: نگران حضور ناتو در منطقه بالتیک هستیم
  • نتایج بیشتر ...
  • شفر: کار کردن در استقلال راحت نیست
  • نتایج بیشتر ...
  • گادوین منشا بهترین بازیکن دور برگشت نیمه نهایی آسیا + عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • وینفرد شفر: می‌توانم مربی بدنساز تیم رسانه ورزش باشم!
  • نتایج بیشتر ...
  • برجام سندی بین‌المللی و غیرقابل خدشه است
  • نتایج بیشتر ...
  • واکنش تهمینه میلانی به قانون ممنوعیت تعرض کلامی به بانوان در فرانسه/ عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • تازه ترین تهدید کره‌شمالی علیه آمریکا: با حمله‌ای غیر قابل تصور روبرو می‌شوی!
  • نتایج بیشتر ...
  • اردوغان: هر لحظه ممکن است مرز زمینی با کردستان عراق را ببندیم
  • نتایج بیشتر ...
  • بازدید شهردار تهران از مرکز بازیافت اینچئون در سئول
  • نتایج بیشتر ...
  • جان کری: دولت ترامپ درباره برجام دروغ می گوید / درخواست مصر، اردن و سعودی از اوباما برای بمباران ایران
  • نتایج بیشتر ...
  • کاتالونیا اعلام استقلال را تعلیق کرد / اسپانیا روند تعلیق خودمختاری کاتالونیا را آغاز می کند
  • نتایج بیشتر ...
  • سیدحسن خمینی : واکنش به موقع در برابر تهاجم به نیروهای نظامی
  • نتایج بیشتر ...
  • تمایل اوپک به تمدید ۹ ماهه توافق نفتی
  • نتایج بیشتر ...
  • جنجال داوری بازی پرسپولیس با الهلال ادامه دارد
  • نتایج بیشتر ...
  • عراقچی و ریابکوف در مسکو: رویکرد ضدبرجامی آمریکا غیرمسئولانه است
  • نتایج بیشتر ...
  • درخشان : حرفهای کریمی را به دل نگرفتم/ دلیل ندارد مالکیت نفت را عوض کنند
  • نتایج بیشتر ...
  • برنامه ترامپ: کنترل نفوذ ایران در جهان عرب/ چرا روابط با عربستان برای روسیه تا این حد اهمیت دارد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • بهرام رادان صدرنشین این روزهای گیشه سینمای ایران/فیلم جدید پرویز شهبازی اولین شکست خورده پاییز+عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • نامه‌ ای که پس از ۲۹ سال جواب داده شد! +عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • «تجربه»‌ای که باید «تجربه» کرد
  • نتایج بیشتر ...
  • جولان یک فیلم ترسناک کم هزینه
  • نتایج بیشتر ...
  • نقطه قوتی که پاشنه آشیل پرسپولیس شد/ چه بر سر بیرانوند آمد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • ظهور "ابر انسان‌ها" طی 20 سال آینده
  • نتایج بیشتر ...
  • خوشرو: تلاش آمریکا برای خروج مساله فلسطین از شورای امنیت بیهوده است
  • نتایج بیشتر ...
  • وزیر کشور عراق: بغداد هیچ دشمنی با اربیل ندارد / گفتگو با رهبران کرد ادامه دارد
  • نتایج بیشتر ...
  • مدیر شبکه ورزش خبر داد؛مشکل پخش فوتبال‌ها حل می‌شود
  • نتایج بیشتر ...
  • شوک بزرگ برای مسعود بارزانی ؛ توهم استقلال چگونه نقش بر آب شد ؟
  • نتایج بیشتر ...
  • حسن‌پور: قحطی آب در کشور جدی گرفته شود
  • نتایج بیشتر ...
  • ارتباط مصرف قند و افزایش ابتلا به سرطان
  • نتایج بیشتر ...
  • گرانترین کیف پول دنیا با 382 قیراط الماس! +عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • آغاز تصویربرداری سریال «بچه مهندس» از نیمه آبان
  • نتایج بیشتر ...
  • افزایش بهره‌وری سلول‌های خورشیدی با جلبک
  • نتایج بیشتر ...
  • وزیر خارجه اقلیم کردستان: قصد نداریم با عراق بجنگیم
  • نتایج بیشتر ...
  • نماینده کنگره آمریکا: عربستان جزو بزرگ‌ترین حامیان داعش است/ نبرد آمریکا با تروریسم متناقض است
  • نتایج بیشتر ...
  • گزارش لس‌آنجس‌تایمز از «تجارت سیاه کلیه» در ایران
  • نتایج بیشتر ...
  • تکرار یک رفتار از برانکو؛ حمایت تمام قد از بازیکن سوگلی
  • نتایج بیشتر ...
  • واکنش نماینده مجلس به لغو عضویت یک زرتشتی در شورای شهر:این کار مایه وهن اسلام و تشیع است
  • نتایج بیشتر ...
  • آخرین واکنش بابک زنجانی به اعدام!/کاریکاتور
  • نتایج بیشتر ...
  • ابعاد حقوقی قرارگرفتن سپاه در فهرست حامیان تروریسم
  • نتایج بیشتر ...
  • تخلف میلیاردی احمدی نژادی از اون لحاظ!
  • نتایج بیشتر ...
  • اذعان ترامپ به پایبندی ایران به چارچوب فنی برجام
  • نتایج بیشتر ...
  • یادگاری‌های سیاه داعش در رقه (+ عکس)
  • نتایج بیشتر ...
  • سیدعلی خمینی از تریبون نماز جمعه:ترامپ مثل یک کودک جیغ می‌زند/چرا بدن فرزند امام کالبدشکافی نشد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • اردوغان: نمی‌توانم آمریکا را یک کشور متمدن بنامم
  • نتایج بیشتر ...
  • هیچ جایگزینی برای برجام وجود ندارد
  • نتایج بیشتر ...
  • جزئیات تورم شهریور اعلام شد
  • نتایج بیشتر ...
  • جهانگیری: دو میلیارد دلار اعتبار برای کشورهای وارد کننده کالای ایرانی/ آمریکایی ها را از اقتصاد ایران منع نکردیم
  • نتایج بیشتر ...
  • اعلام موقعیت بازار مسکن
  • نتایج بیشتر ...
  • دوترته: شخصا مجرمان را می‌کشم!
  • نتایج بیشتر ...
  • مصرف نان در ایران ٦ برابر مردم جهان
  • نتایج بیشتر ...
  • سخنگوی پنتاگون: تلاش می‌کنیم تا فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده ایران متوقف شود
  • نتایج بیشتر ...
  • عیان و نهان مخالفان روحانی
  • نتایج بیشتر ...
  • ریابکوف: تایید نکردن پایبندی ایران به برجام غیرمسئولانه است
  • نتایج بیشتر ...
  • مجلس برای بار پنجم از احمدی‌نژاد شکایت می‌کند؟
  • نتایج بیشتر ...
  • یک زن ایرانی در کابینه جدید امارات/ آل‌مکتوم کابینه جدید را دولت جوانان اعلام کرد/عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • راز مخالفت های موتلفه با جمنا؛ پیرمردهای سنتی ،محوریت تشکیلات واحد را می پذیرند ؟
  • نتایج بیشتر ...
  • علی مطهری به سردار نجات: چه اشکالی دارد محصوران بعد از 7 سال مجازات سنگین حصر بدون توبه آزاد شوند؟
  • نتایج بیشتر ...
  • جولان یک فیلم ترسناک کم هزینه
  • نتایج بیشتر ...
  • نوید محمدزاده و رضا درمیشیان در جشن تولد باران کوثری /عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • نصرالله مدقالچی: دوبلورهایی که به جم رفتند آبرو و حیثیت خود را بردند
  • نتایج بیشتر ...
  • جواد رضویان: خداحافظ تلویزیون!
  • نتایج بیشتر ...
  • فخیم‌زاده: دیگر سریال مذهبی نمی‌سازم/ شرایط تلویزیون برای کار کردن فراهم نیست
  • نتایج بیشتر ...
  • آندرانیک تیموریان از گسترش فولاد کنار گذاشته شد
  • نتایج بیشتر ...
  • وینفرد شفر: می‌توانم مربی بدنساز تیم رسانه ورزش باشم!
  • نتایج بیشتر ...
  • جنجال داوری بازی پرسپولیس با الهلال ادامه دارد
  • نتایج بیشتر ...
  • نقطه قوتی که پاشنه آشیل پرسپولیس شد/ چه بر سر بیرانوند آمد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • افزایش بهره‌وری سلول‌های خورشیدی با جلبک
  • نتایج بیشتر ...
  • دانشمندان چینی برنج ۲ متری پرورش دادند
  • نتایج بیشتر ...
  • ظهور "ابر انسان‌ها" طی 20 سال آینده
  • نتایج بیشتر ...
  • گرانترین کیف پول دنیا با 382 قیراط الماس! +عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • نامه‌ ای که پس از ۲۹ سال جواب داده شد! +عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • دوستی این سگ مثال زدنی است /عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • چهره ها در شبکه‌های اجتماعی (549)
  • نتایج بیشتر ...
  • جرارد باتلر با موتورسیکلت تصادف کرد
  • نتایج بیشتر ...
  • داوود موثقی : «بی تو» در پیش‌تولید متوقف شد
  • نتایج بیشتر ...
  • فیلم سینمایی «برادرم خسرو» با بازی شهاب حسینی در شبکه نمایش خانگی
  • نتایج بیشتر ...