پارسی یاب مطالب مفید و خواندنی از سراسر وب

پارسی یاب : متفاوت ترین سرویس اشتراک مطالب جالب و خواندنی- پارسی یاب مطالب جالب و خواندنی سرگرمی و تفریحی جوک خنده اینستاگرام تلگرام

قیام تنباکو، قیام تحریم تنباکو، جنبش تحریم تنباکو، نهضت تحریم تنباکو یا نهضت تنباکو در اعتراض به اعطای امتیاز توتون و تنباکو (انحصار-مونوپل) در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ شکل گرفت.

تمثال میرزای شیرازی
متن فتوای میرزای شیرازی دربارهٔ تحریم تنباکو

پیشینه[ویرایش]

سلسلهٔ قاجار در طول حیات خود دارای مشکلات عدیده‌ای بود که از میان آنها، مشکل استبداد و انحطاط اقتصادی از همه شاخص‌تر بود. قجرها که از یک سو با نفوذ استعمار انگلیس و از سوی دیگر با شکست‌های ایرانیان از روسیه رو به رو شده بودند، پیوسته تحت تأثیر بیگانگان و امپراتوری آلمان قرار داشتند. در این بین رقابت سنتی انگلیس، روسیه و امپراتوری آلمان برای به دست آوردن امتیازات گوناگون در ایران به ویژه در دوران ناصرالدین‌شاه، به اوج خود رسید. مسافرت‌های شاه به خارج از کشور که اغلب به دلیل آشنایی وی با تجدد و شیوه‌های نوین حکومت‌داری صورت می‌گرفت، به دلیل فراهم نمودن هزینه‌های سفر، معمولاً با اعطای امتیازات بزرگی نیز به روس و انگلیس همراه بود.

اوضاع اقتصادی ایران در زمان قاجار[ویرایش]

کشور ایران در عصر قاجار از لحاظ اقتصادی اوضاع آشفته‌ای داشت که بخشی از آن به نظام استبدادی بازمی‌گشت که نظام اقتصادی را نیز به صورت خانخانی، تیولداری و اقطاع‌داری اداره می‌کرد. بر این اساس کشور به بخش‌های نیمه مستقلی تقسیم شده بود که در آن خان‌ها می‌توانستند راه‌های تجاری را ببندند، از کاروان‌ها باج بگیرند و بدین ترتیب موانع رشد و پیشرفت تجاری را فراهم سازند. در این سیستم که تضعیف حکومت مرکزی، مساوی با استقلال بیشتر بخش‌های نیمه مستقل بود، ایران به صورت کشوری عقب‌مانده و مبتنی بر محصولات کشاورزی درآمده بود که بیش از ۸۰ درصد جمعیت آن در روستاها و ایلات براساس نظام ارباب ـ رعیتی به سر می‌بردند. بر اساس این نظام که زمین‌داران بزرگ بهره ناچیزی از سهم تولیدات کشاورزی خود را به رعیت می‌دادند، راه‌های تولیدات فراوان اقتصادی و پیشرفت نیز سد می‌گشت؛ چرا که گردش آزاد سرمایه وجود نداشت و اقتصاد کاملاً جنبه معیشتی یافته بود. این وضع نابسامان در کشاورزی، وقتی با مالیات‌های مضاعف و ظلم و ستم‌های فراوان همراه می‌شد، شکل بسیار اسفباری را در روستاها ایجاد می‌کرد.[۱] در واقع بی عدالتی‌های اقتصادی، فاصله طبقاتی، کاهش دستمزد کارگران و تنزل ارزش پول که در نارضایتی اقتصادی مردم مؤثر بودند، به همراه زوال اکثر صنایع دستی، تبدیل بافندگان فرش به کارگرانی که برای دستمزد ناچیزی کار می‌کردند، تنزل بهای صادرات ایران در مقابل بهای واردات از اروپا و افت وحشتناک قیمت نقره که پول رایج ایران بود، نارضایتی عمومی را در میان مردم افزایش داده بود؛ بنابراین از یک سو جابجایی‌های اقتصادی و سیاسی که در اثر تماس با غرب در ایران به وجود آمده بود، به نارضایتی روزافزون اقتصادی مردم دامن می‌زد[۲] و از سوی دیگر ضعف و ناتوانی دولت باعث حضور و نفوذ گستردهٔ ممالک قدرتمند اروپایی در ایران شده بود. به طوری که نفوذ انگلستان وروسیه در ایران به انحاء مختلف به چپاول اموال و دارایی‌های ملی ایرانیان انجامیده بود.

امتیازات[ویرایش]

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸
چهره‌ها
سردار اسعد بختیاری

میرزا آقاخان کرمانی
سیدعبدالله بهبهانی
سیدمحمد طباطبایی
سید حسین میرپور طهرانی

شیخ فضل الله نوری
احمد کسروی
جهانگیرخان صوراسرافیل
علی اکبر دهخدا
یپرم خان
پطروس ملیک آندریاسیان
کری
خچو
سوکارتسی ساکو
نیکول دومان
ضرغام‌السلطنه
سردار ظفر بختیاری
جعفر خان سردار بهادر
یوسف خان امیر مجاهد
حیدرخان عمواوغلی
محمدتقی بهار
ایرج میرزا
میرزاده عشقی
عبدالحسین تیمورتاش
عارف قزوینی
قوام‌السلطنه
ظل السلطان
کامران میرزا
ارشدالدوله
سالارالدوله
شعاع‌السلطنه
ملک المتکلمین
عبدالحسین میرزا فرمانفرما
نصرت الدوله
یوسف مستشارالدوله
صادق صادق (مستشارالدوله)
عضدالملک
ناصرالملک
حسام‌السلطنه
موتمن‌الملک
میرزا ملکم خان
میرزا ابوالحسن قاجار
محمدتقی خان پسیان
سر ادوارد براون
مورگان شوستر
عبدالرحیم طالبوف
علی مسیو
مسیو نوز بلژیکی
عبدالله لاهیجی
احمدخان علاءالدوله
شجاع نظام مرندی
سلیمان‌میرزا اسکندری
محمدحسین نائینی
حسن تقی‌زاده
درویش خان
زینب پاشا
عباس‌آقا تبریزی
بی بی مریم بختیاری
یارمحمدخان کرمانشاهی
یحیی دولت‌آبادی
صدیقه دولت‌آبادی
قاضی ارداقی
اسماعیل امیرخیزی
سیدجمال واعظ
ستارخان
باقرخان
هوارد باسکرویل
استپان استپانیان
میرزا کوچک‌خان جنگلی
شیخ محمد خیابانی
سید حسن مدرس
ملا محمدکاظم خراسانی
آقانجفی اصفهانی
نورالله نجفی اصفهانی
حاج زین‌العابدین مراغه‌ای
ثقةالاسلام
میرزای شیرازی
میرزا فتحعلی آخوندزاده
سید جمال الدین اسدآبادی

شیخ احمد روحی

امتیاز بانک شاهنشاهی، بانک استقراضی، تلگراف هند و اروپا، کشتیرانی در کارون، تأسیس قزاق‌خانه، شیلات خزر، انحصار دخانیات و… که عمدتاً به روس و انگلیس اعطا شده بود، کشور را تا مرز مستعمره شدن پیش بردند. در این بین انگلستان که در دههٔ ۱۸۵۰ به عنوان بزرگ‌ترین طرف تجاری ایران، بیش از ۵۰ درصد صادرات و واردات ایران را در دست داشت، در دورهٔ پنجاه سالهٔ مابین ۱۸۶۳ تا ۱۹۱۴ رشته امتیازهایی نیز در مورد بهره‌برداری یا انحصار مواد خام و توسعهٔ زیربنایی از دولت ایران دریافت نمود. این کشور در پایان سفر اول ناصرالدین‌شاه به فرنگ در سال ۱۸۷۲، از طریق یکی از اتباع خود به نام بارون جولیوس رویتر، امتیاز احداث راه‌آهن، خطوط تلگراف، کشتیرانی در رودخانه‌ها، بهره‌برداری از معادن و جنگل‌های دولتی و کارهای زهکشی و آبیاری (احداث قنوات) ایران را به مدت هفتاد سال دریافت نمود. همچنین بریتانیا موفق شد که رویتر را در آینده برای گرفتن امتیاز بانک، احداث جاده‌ها، خیابان‌ها و ایجاد کارخانه‌ها بر سایرین مقدم سازد. این امتیاز که پس از پرداخت رشوه‌های کلان به شاه و صدراعظم وی (مشیرالدوله سپهسالار) واگذار شده بود و تقریباً تمام منابع مهم ایران را به رویتر واگذار می‌کرد، از سوی لرد کرزون به «اعطای سند مالکیت ایران و تسلیم کامل همه منابع یک دولت به خارجی‌ها» تعبیر شد که مانند آن را کسی هرگز ندیده‌است.

امتیاز تجارت توتون و تنباکو[ویرایش]

اندیشهٔ انحصار تجارت توتون و تنباکو را نخستین بار محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین‌شاه مطرح کرد.[۳] سه سال پس از وقایع فوق و در پی سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۲۶۹ ه‍.ش که به تشویق وزیر مختار انگلیس در ایران، سرهنری درومند ولف انجام گرفته بود، دولت انگلیس فرصت مناسب را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینه‌سازی آن را به ماژور جرالد تالبوت از نزدیکان و مشاوران لرد سالیسبوری (نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ انگلیس) محول کرد.[۴] ناصرالدین شاه که برای تأمین هزینه سفرهای خود به اروپا با مشکلات مالی مواجه بود، با اعطای امتیاز موافقت کرد و پس از مراجعت به ایران در رجب ۱۳۰۷ ه‍.ق (مارس ۱۸۹۰ میلادی) قراردادی را با تالبوت ـ که با کمک دولت و عده‌ای از سرمایه‌داران انگلیسی، کمپانی رژی را با سرمایه‌ای ۶۵۰ هزار لیره تأسیس کرده بود ـ منعقد نمود. بدین ترتیب در ۲۸ رجب ۱۳۰۷ (۲۰ مارس ۱۸۹۰) امتیاز تجارت توتون و تنباکو به مدت پنجاه سال به تالبوت اعطا گردید. این امتیاز که به امضای شاه و سرهنری ولف رسید، دارای پانزده فصل بود که حکایت از اختیارات تام تالبوت در امور دخانیات ایران و بی‌اعتنایی به منافع ملت ایران داشت. مطابق با این قرارداد، شرکت رژی متعهد می‌گردید که در ازای انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران به مدت پنجاه سال، سالانه مبلغ ۱۵ هزار پوند استرلینگ به همراه یک چهارم سود خالص خود را به شاه بپردازد. کمپانی رژی در آغاز به صورت ناشناخته به فعالیت می‌پرداخت. هنگامی که به استناد فصل نهم امتیازنامه ـکه صاحب امتیاز را مجاز به واگذاری حقوق خود به دیگری می‌کردـ امتیاز خود را به «شرکت شاهنشاهی تنباکوی ایران» (یا شرکت رژی) فروخت،[۵] با مخالفت‌های گسترده‌ای از سوی مردم و روحانیون مواجه شد. در این زمان انتشار اعلامیه‌ای رسمی از سوی دولت که واگذاری امتیاز تنباکو را تذکر می‌داد و در عین حال به زارعین توتون و تنباکو نیز وعدهٔ خرید عادلانه و نقدی محصولات آنها را می‌داد، موج گسترده‌ای از نارضایتی را دامن زد.[۶] در سال۱۸۹۰، روزنامه فارسی‌زبان اختر که در عثمانی منتشر می‌شد، طی مصاحبه‌ای با تالبوت، تفاوت فاحش امتیاز دخانیات ایران را با امتیازی که کمپانی رژی از عثمانی گرفته بود، یادآور شد و ضمن انتقادهای گسترده از دولت، تبعات و پیامدهای قرارداد را برای مردم ایران روشن ساخت.[۷][۸][۹] با توجه به این مطلب که توتون و تنباکو از مهمترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود دویست‌هزار تن به کشت و خرید و فروش آن اشتغال داشتند،[۱۰] بنابراین انحصار خرید و فروش این محصول به یک شرکت انگلیسی منافع بسیاری از مردم ایران را به خطر می‌انداخت. به همین سبب نخستین اعتراض‌ها را تاجران دخانیات آغاز کردند که تجارتشان مستقیماً در معرض تهدید کمپانی رژی بود. در آغاز عده‌ای از بازرگانان به همراه امین‌الدوله نزد شاه رفتند و به انحصار تجارت تنباکو اعتراض کردند.[۱۱] همچنین در ماه مارس (اسفند/فروردین) ۱۸۹۱م/۱۲۶۹ ش ضمن دادخواستی خطاب به ناصرالدین شاه اعلام کردند حاضرند مبلغی بیش از حق امتیاز بابت مالیات به او بپردازند و او امتیاز را لغو کند. روز ششم مارس (۱۵ اسفند) تاجران توتون وتنباکو در حرم شاه عبدالعظیم بست نشستند و طی دادخواستی اعلام کردند به هیچ عنوان با رژی کنار نخواهند آمد.[۱۲] این اعتراض موجب شد که دولت به انگیزهٔ دلجویی از آنان مهلت شش‌ماهه‌ای برای فروش ذخایر توتون و تنباکوی تاجران قایل شود.[۱۳] با این حال مهلت فوق نیز نمی‌توانست خسارات ناشی از واگذاری امتیاز را جبران سازد. در این بین روس‌ها نیز که در منطقهٔ ساوجبلاغ به کشت تنباکو اشتغال داشتند به امتیاز فوق اعتراض کردند و آن را ناقض عهدنامهٔ ترکمانچای خواندند و خواستار لغو آن یا عقد قرارداد مشابهی شدند.[۱۴]

اقدامات کمپانی رژی[ویرایش]

پس از آنکه شرکت رژی حدود ۲۰۰ هزاراز اتباع دولت بریتانیا و مستعمرات آن را به عنوان کارکنان شرکت به ایران آورد و به شهرهای مختلف فرستاد، زنگ هشدار برای ایرانیان به صدا درآمد. چرا که با حضور آنها در حدود ۱۰۰ هزار مبلغ مسیحی وارد ایران شدند و ضمن بنای کلیسا در مناطق مختلف، دختران ایرانی را نیز به امور پرستاری در بیمارستان‌ها و بی‌حجابی واداشتند. در تهران و اکثر شهرها مراکز فساد برپا کردند و کافه‌هایی با انواع وسایل قمار و رقص‌های محلی و مشروبات الکی پدیدآوردند. علاوه بر این، انگلیسی‌ها هر جا که می‌رفتند، سوار، اسب، اسلحه و مزدور اسلحه به دست خود را نیز می‌بردند و این همان شیوه‌ای بود که انگلیسی‌ها در تصرف هند و ایجاد کمپانی هند شرقی و سپس حضور نظامی به بهانه حفظ امنیت این کمپانی و در نهایت مستعمره نمودن هند به کار گرفته بودند.[۱۵] از این رو اقدامات فوق عالمان دینی را به دلیل متزلزل شدن اساس دین و استقلال کشور توسط قدرت بیگانه و مغایرت امتیازات با قرآن مجید (قاعدهٔ نفی سبیل)، به تحریم تنباکو ترغیب نمود. در واقع دلیلی اصلی مخالفت علما با این امتیاز، افزون بر جنبهٔ تجاری آن و اختلال در نظام بازرگانی کشور، نگرانی از نفوذ تدریجی و سلطهٔ کامل بیگانگان بر ایران بود که از تجربهٔ کمپانی هند شرقی ناشی می‌گردید.[۱۶] به همین سبب مردم مسلمان ایران با این اندیشه که انگلیسی‌ها قصد دارند، کمپانی رژی را به کمپانی هند شرقی و ایران را همانند هند به مستعمرهٔ خود تبدیل کنند، به مخالفت گسترده پرداختند.

مخالفت علما و اوج‌گیری مخالفت‌ها[ویرایش]

میرزای شیرازی

نخستین اعتراض‌ها به رهبری روحانیت، توسط سید علی‌اکبر فال اسیری داماد میرزای شیرازی و از علمای برجسته شیراز آغاز شد. علی‌رغم تمام خشونت‌های حکام، مقاومت مردمی ادامه یافت و قیام مردم شیراز به تبریز، مشهد، اصفهان، تهران و دیگر نقاط ایران گسترش یافت.

در تبریز، مردم به رهبری آیت‌الله حاج میرزا جواد آقامجتهد تبریزی به مقابله با قرارداد برخاستند و ضمن کندن و پاره نمودن اعلامیه‌های کمپانی از روی دیوارها و معابر عمومی، از پذیرفتن خارجیان نیز خودداری کردند. در این میان اصفهان که تجار و علمای آن همکاری بیشتری داشتند به رهبری سه عالم مجاهد، حاج شیخ محمدتقی نجفی معروف به آقا نجفی اصفهانی، شیخ محمدعلی و ملاباقر فشارکی به مخالفت با قرارداد مزبور پرداختند. علمای اصفهان برای اولین بار در منطقه خود استعمار دخانیات و تنباکو را تحریم و کارکنان رژی را نجس اعلام کردند. بدین ترتیب تولیدکنندگان تنباکو، محصول خود را یا به آتش کشیدند یا در بین فقرا تقسیم کردند و از معامله با کمپانی رژی خودداری ورزیدند. حاکم اصفهان برای لغو این حکم با علما مذاکره کرد، اما با مخالفت آنان روبرو شد. فشار روزافزون بر علما بسیاری از آنان را وادار به ترک اصفهان کرد که از آن جمله می‌توان به مهاجرت آقا منیرالدین بروجردی اصفهانی اشاره نمود که شبانه به عراق و نزد میرزای شیرازی هجرت کرده بود.[۱۷]

هم‌زمان با سایر شهرها نارضایتی در تهران نیز آشکار شد. میرزا حسن آشتیانی از علمای بزرگ تهران بارها با شاه و امین‌السلطان ملاقات و مضار امتیاز را گوشزد کرد، ولی آنان به این بهانه که امضای شاه معتبر و طرف مقابل نیز دولت انگلیس است به این اعتراض‌ها وقعی ننهادند.[۱۸] در این ایام سید جمال‌الدین اسدآبادی نیز که به دعوت ناصرالدین‌شاه در تهران به سر می‌برد، به مخالفت علنی با امتیاز پرداخت و در پی صدور اعلامیه‌ای بر در مساجد، کاروانسراها و سفارتخانه‌ها با این مضمون که «به چه حقی خرید و فروش تنباکویی که خریدار و مصرف کنندهٔ آن ایرانی است به بیگانه واگذار شده‌است»، از ایران اخراج شد.[۱۹]

میرزای شیرازی، صاحب حکم تحریم تنباکو[ویرایش]

میرزای شیرازی از همان ابتدا به واسطهٔ نامه‌هایی که از علمای ایران دریافت می‌کرد و از طریق اخباری که سید علی اکبر فال اسیری و آقامنیرالدین بروجردی اصفهانی به وی می‌رساندند،[۲۰] از این امتیاز مطلع شده بود.[۲۱] از این رو میرزای شیرازی، هم‌زمان با شروع ناآرامی در تبریز در اول ذیحجه سال ۱۳۰۸ ه‍.ق با ارسال تلگراف مفصلی به شاه، ضمن اشاره به مضار و مفاسد اجازه مداخله خارجی‌ها در ایران به اعطای امتیازات نیز توجه نمود و همه آنها را منافی صریح قرآن، نوامیس الهیه و استقلال ایران خواند. شاه به تلگراف میرزا پاسخ نداد و برای توجیه اقدامات دولت و ذکر دلایل اعطای امتیاز و مشکلات ناشی از لغو آن، میرزا محمود خان مشیرالوزاره کارپرداز ایران در بغداد را نزد میرزای شیرازی در سامرا فرستاد. مشیرالوزاره ضمن اشاره به ضرورت قرابت با دول بزرگ اروپا برای استخلاص از روسیه تزاری، لزوم تقویت بودجه و قشون و رفع نقائص و کم‌بودن مالیات‌ها، موهن بودن الغای قرارداد از نظر بی‌اعتبار شمرده شدن امضای پادشاه و…، صراحتاً از ناتوانی دولت در فسخ امتیاز و خسارات هنگفت این اقدام سخن گفت.

با این حال میرزا در پاسخ تمام این تشبثات، تنها بر این نکته تأکید کرد که فقط باید به ملت مسلمان تکیه کرد و

«دولت اگر از عهده جواب بیرون نتوان آید ملت از جواب حسابی عاجز نیست»

[۲۲] و

«اگر دولت از عهده بر نمی‌آید، من به خواست خدا آن را برهم می‌زنم.»

در اواخر ربیع‌الثانی ۱۳۰۹ در تهران شایع شد که حکمی از میرزای شیرازی در باب تحریم استعمال دخانیات صادر و به اصفهان مخابره شده‌است. در اوایل جمادی‌الاولی با رسیدن محمولهٔ پستی به تهران صورتی از حکم درمیان مردم منتشر شد با این توضیح که نسخهٔ اصلی آن را فقط میرزا حسن آشتیانی مشاهده کرده‌است. متن حکم چنین بود:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم، الیوم استعمال تنباکو و توتون بِأَیِ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان علیه‌السلام است. حرره الاقل محمدحسن الحسینی.»

[۲۳]

سید موسی شبیری از مراجع تقلید معاصر دربارهٔ نفوذ حکم میرزای شیرازی می‌گوید:

"کتاب روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه بخش مربوط به قضیة تنباکو خیلی جالب است. این قسمت تاریخ معتبر قضیة تحریم تنباکو است، زیرا اعتماد السلطنه شب به شب و مخفیانه این مطلب را ضبط می‌کرد. وی نقل می‌کند:

چند سال بود که اسب دوانی تعطیل شده بود. جای بزرگی را برای مسابقه اسب سواری مهیا کردند. آن سال، سال افتتاح آنجا بود و معمولاً جوان‌ها برای مسابقه و تماشا شرکت می‌کردند. حدود سی هزار نفر برای تماشا گرد آمده بودند. در میان آن سی هزار نفر یک نفر هم سیگار نمی‌کشید!

همچنین اعتماد السلطنه از یکی از اشراف نقل کرده‌است: بنّایی داشتم. من سیگار کشیدم. عمله کار را نیمه کاره رها کرد و از مزدش صرف نظر کرد و رفت!

وقتی میرزا حکم تحریم تنباکو را لغو کرد، تا مدّتی مردم، تنباکو استعمال نمی‌کردند، چون مطمئن نبودند این دستور میرزا است یا شایعه است."[۲۴]

از صدور حکم تا لغو امتیاز[ویرایش]

بلافاصله پس از صدور فتوا، مأموران حکومت وظیفه یافتند که از انتشار این حکم و آگاهی مردم نسبت به آن ممانعت به عمل آورند، با این حال در همان نیمهٔ روز اول که حکم به دست میرزا حسن آشتیانی رسیده بود، در حدود صد هزار نسخه از حکم نوشته ودر سراسر کشور پخش شده بود. با صدور این فتوا، مردم از همهٔ اصناف، و حتی اقلیت‌های مذهبی مبارزه سیاسی علیه این قرارداد را یک وظیفه شرعی و تکلیفی الهی دانستند و قلیان‌ها را شکسته و توتون و تنباکو را به آتش کشیدند. حرم‌سرای شاه نیز از استعمال دخانیات پرهیز کردند. انیس‌الدوله، سوگلی ناصرالدین‌شاه دستور جمع‌آوری قلیان‌ها را صادر نمود.

اقدامات حکومت[ویرایش]

سید جمال‌الدّین اسدآبادی

حکومت شایعهٔ جعلی بودن حکم را مطرح ساخت. از این رو با مساعدت وعاظ‌السلاطین و معممین دربار به شایعه جعلی بودن فتوی دامن زدند و حاج‌محمد کاظم ملک‌التجار را منشأ جعل حکم معرفی و او را به قزوین تبعید کردند. اما این اقدامات نیز تأثیری در روند قضایا نداشت و شاه و دربار را ناگزیر به سمت تفرقه‌افکنی میان علما کشاند. از این رو شاه و امین‌السلطان به میرزا حسن آشتیانی روی آوردند و از او خواستند که چون او نیز همانند میرزای شیرازی مجتهد است، حکمی بر اباحه و تجویز استعمال دخانیات صادر کند.[۲۵] در نتیجه آخرین حربهٔ شاه و دربار، تشکیل جلسه‌ای با حضور دولتیان و علما بود. در این جلسه که افرادی نظیر میرزا حسن آشتیانی و شیخ هادی نجم‌آبادی حضور نداشتند، شاه خواستار حکم حلیت استعمال تنباکو شد که با پاسخ صریح حاضران مواجه گردید. در این میان امین‌السلطان راه دیگری در پیش گرفت و به علما وعده داد که اقداماتی جهت لغو امتیاز خواهد کرد و در برابر از آنان خواست که صریحاً استعمال دخانیات را مجاز اعلام کنند.[۲۶] با لغو انحصار داخلی، علما در برابر اصرار امین‌السلطان اظهار داشتند که چون امتناع مردم از استعمال دخانیات مستند به حکم میرزای شیرازی است، تنها چارهٔ کار مراجعه به وی و کسب اطلاع از نظر اوست. در واقع آنها ضمن رفع تکلیف از خود، به اصرار امین‌السلطان تلگرامی حاکی از لغو امتیاز داخلی پاسخ میرزای شیرازی ارسال کردند. دو هفته پس از اعلام لغو امتیاز داخلی، پاسخ میرزای شیرازی به تلگرام علما به تهران ارسال شد. او در این تلگرام ضمن تشکر از شاه به جهت لغو امتیاز، اظهار امیدواری کرده بود که دست‌های خارجی به کلی از ایران کوتاه شود. پاسخ مزبور که به هیچ وجه مقصود اصلی دولتی‌ها را که خواهان صدور حکم حلیت استعمال تنباکو بودند، تأمین نمی‌کرد،[۲۷] ادامهٔ امتناع مردم از مصرف توتون و تنباکو را نیز در پی داشت. دولت که میرزای آشتیانی را عامل ناآرامی می‌پنداشت از او خواست تا به منبر برود و حلال بودن استعمال تنباکو را اعلام کند. شاه برای پایان دادن به اوضاع نامساعد، شدت عمل بیشتری نشان داد و از یک سو فرمان بازگشایی تمام قهوه‌خانه‌ها را صادر نمود و از سوی دیگر میرزای آشتیانی را در قلیان کشیدن در مجامع عمومی یا خروج از دارالخلافه (تهران) مختار کرد. میرزا حسن آشتیانی نیز بی‌درنگ ترک تهران را بر مخالفت با حکم میرزای شیرازی ترجیح داد و آمادهٔ حرکت شد.[۲۸]

نقش زنان در تحریم تنباکو[ویرایش]

انیس الدوله

در سوم جمادی‌الثانی ۱۳۰۹، مردم پس از آگاهی از تصمیم میرزای آشتیانی مبنی بر خروج از دارالخلافه در منزل وی در محلهٔ سنگلج اجتماع کردند و از آنجا به سمت میدان ارگ و کاخ گلستان رفتند. زنان پیشاپیش مردان خطاب به شاه فریاد می‌زدند و نگرانی خود را نسبت به بیرون کردن علما از شهر اعلام و تأکید می‌کردند که دولت قصد دارد دین آنها را از بین ببرد تا فرنگیان بر مردم سلطه یابند. جماعتی که در شیراز و تهران با نیروهای نظامی شاه درگیر شدند زن و مرد با هم بودند. در شیراز زنی و دختر بچه‌ای به ضرب گلوله پلیس شاه کشته شدند. در تهران نیز زنان در رویدادهای حساس ژانویه ۱۸۹۲ (دی/بهمن ۱۲۷۰) دخالت مؤثر داشتند.[۲۹]

همچنین در این ایام زمزمه‌های جهاد علیه دستگاه نیز بالا گرفته بود و اعلامیه‌هایی بدین مضمون که

«بر حسب حکم جناب حجت‌الاسلام، آقای شیرازی، اگر تا ۴۸ ساعت دیگر امتیاز دخانیات لغو نشود، یوم دوشنبه آتیه، جهاد است، مردم مهیا شوید.»

بر در و دیوار شهرها نصب شده بود. به هر روی پیشروی مردم، دربار را وحشت زده کرد و کوشش کامران میرزا نایب‌السلطنه برای آرام کردن مردم حاصلی نداشت. به طوری که وعده‌های او به نیابت از شاه که «فرنگی‌ها را بیرون می‌کنیم» یا دستخط شاه خطاب به وی که اعلام می‌داشت،

«امتیاز داخله را که برداشته بودیم، حال امتیاز از خارجه را هم برداشتیم و مردم مجبور درکشیدن قلیان نیستند تا حکم از جناب میرزای شیرازی برسد»

، بی‌حاصل ماند.[۳۰] بی‌نتیجه ماندن وعده‌ها سبب شد که محمدعلی خان معین نظام، فرمان تیراندازی صادر کند و در این تیراندازی‌ها عده‌ای کشته شوند.

در پی این کشتار، میرزای آشتیانی از پذیرش هدایای شاه که برای دلجویی از او فرستاده بود، خودداری ورزید و مردم را به استقامت عاقلانه و اجتماع در مسجد جامع فراخواند. میرزای آشتیانی برای پایان گرفتن غائله سه پیشنهاد به مضمون پرداخت خون‌بهای مقتولین، مصونیت حاضران در تظاهرات و برچیدن بساط کلیه امتیازات خارجی را مطرح ساخت.

پایان جنبش و پیامدهای آن[ویرایش]

سرانجام شاه در پنجم جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ برای اطمینان بیشتر در دستخطی به امین‌السلطان لغو کامل امتیاز را اعلام کرد تا وی به آگاهی علما و مردم برساند؛ ولی مخالفان آرام نگرفتند و عزل امین‌السلطان ـ که از نظر آنان حامی امتیاز بود ـ و لغو تمام قراردادهایی که با خارجیان منعقد شده بود را خواستار شدند.[۳۱] بدین ترتیب درنتیجهٔ لغو امتیاز تنباکو، حکم تحریم تنباکو نیز پس از ۵۵ روز از سوی علماء لغو شد.

همچنین درآخرین مراحل جنبش اختلاف نظرهایی پدید آمد و جنبشی که می‌توانست به اعتراض علیه هرنوع امتیاز تبدیل گردد به لغو امتیاز واگذاری انحصار تنباکو به شرکت انگلیسی محدود ماند. البته از بدو کار نیز توافق نظر صد در صد میان دست‌اندرکاران جنبش دربارهٔ اهداف آن وجود نداشت. در دسامبر ۱۸۹۱ (آذر_دی ۱۲۷۰) سید عبدالله بهبهانی _که احتمالاً از رژی رشوه ای دریافت کرده بود_ با اقدام میرزا حسن شیرازی به مخالفت برخاست و تا آنجا پیش رفت که در مسجد و در حضور مردم قلیان کشید.[۳۲] امام جمعه تهران که از بستگان نزدیک شاه بود و نیز روحانیون برجسته مشهد حاضر به حمایت از جنبش نشدند. اما در پشت این ناهمدلان پراکنده، خود آشتیانی بود که در ۵ ژانویه ۱۸۹۲(۱۵ دی ۱۲۷۰) هنگامی که رژی و دولت حاضر به فسخ امتیاز شدند از دامنه درخواست‌ها کاست. شاید بتوان این اقدام را یک مصالحه سیاسی دوراندیشانه از سوی آشتیانی قلمداد کرد، شاید هم رشوه دولت یا تهدید (یا هر دو) در وی کار گر افتاده باشد. دلیل درست قضیه هرچه باشد، یک نکته مسلم است. آشتیانی طی پیامی از شیرازی خواست مسئله سایر امتیازهای واگذار شده به خارجیان را مسکوت بگذارد.[۳۳] اندکی بعد از ختم غائله پولهایی به عنوان مستمری به بعضی از روحانیون پرداخت شد و نام عده جدیدی از روحانیون برای دریافت مستمری به فهرست حکومتی وارد شد. عامل دوم در ختم ماجرا آن بود که به مجرد فسخ شدن امتیاز، روسها نیز از فعالیت تبلیغاتی خود دست برداشتند و این یک اقدام طبیعی بود چون نمی‌خواستند علیه قدرت‌های بزرگ مسلط بر ایران گامهای بیشتری برداشته شود.[۳۴]

با این حساب، حاصل امر یک پیروزی محدود بود. جنبش با تمرکز بر یک امتیاز که مورد توجه عامه مردم بود، حالتی فراگیر و تعیین‌کننده پیدا کرد. اما چون از این حد فراتر نمی‌رفت و خواهان الغای همه امتیازهای واگذار شده به خارجیان و برکناری وزیران مسئول در اعطای این امتیازها نمی‌شد، پیروزی جنبه نمادین به خود گرفت. اما باید در نظر داشت که جنبش تنباکو یک پیروزی برای ائتلاف مردمی بود و شکل جدیدی از ظرفیت و قابلیت مقاومت مردم را در برابر شاه و قدرت‌های خارجی به‌آن‌ها نشان داد. آگاهی سیاسی به شکل زلال خود پدید آمد و در روند مبارزه پیشرفت نمایانی پیدا کرد و مسائلی مطرح گردید که بار دیگر در انقلاب مشروطیت رخ نمود.

پیامدها و پایان جنبش تنباکو نشان داد که در چارچوب محدودیت‌های وابستگی، ایجاد تحول و تغییر تا چه پایه دشوار است. سرانجام در آوریل ۱۸۹۲ (فروردین/اردیبهشت ۱۲۷۱ ش) توافق شد دولت بابت غرامت، ۵۰۰ هزار پوند استرلینگ به صاحب امتیاز بپردازد و چون رژی، دارایی‌های خود را نیز در ایران برجای می‌گذاشت، دولت موظف شد ۱۳۹ هزار پوند استرلینگ هم از این بابت به شرکت بدهد. در واقع با توجه به سرمایه‌گذاری اولیه تالبوت که ۱۵۰۰۰ پوند استرلینگ بود متوجه می‌شویم حل و فصل نهایی امتیاز تا چه پایه غیرمنصفانه و زیان ایران بوده‌است. شاه ناچار شد از بانک شاهنشاهی انگلیس ۵۰۰ هزار پوند استرلینگ وام بگیرد. این نخستین‌بار بود که ایران از خارجیان وام می‌گرفت و بنابراین، شاخصه مهمی در وابستگی ایران به غرب بود. در سال ۱۸۹۲م/۱۲۷۱ ش دولت بی سروصدا انحصار صدور تنباکو را به یک شرکت فرانسوی که دفترش در استانبول بود واگذار کرد. در این امتیاز قبلاً با روحانیون مشورت شد و چند نفری نیز مشمول مقرری‌های دولت شدند. به نظر می‌رسد بازرگانان هم به این قانع شدند که بازار داخلی دست آن‌ها باشد، روس‌ها هم اعتراضی نکردند. این جریان عجیب که بعد از امتیاز تنباکو رخ داد محتوای نمادین آن جنبش را به خوبی نشان می‌دهد.[۳۵]

پانویس[ویرایش]

  1. رحیم رئیس‌نیا، زمینه اقتصادی و اجتماعی مشروطیت ایران، تبریز، ابن سینا، ۱۳۵۲، صص ۸–۲۴.
  2. نیکی کدی، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۷۷، ص ۱۰۵
  3. ابراهیم تیموری، تحریم تنباکو، اولین مقاومت منفی در ایران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۶۱، صص ۱۱–۲۲.
  4. پیشین، ابراهیم تیموری، ص ۲۷.
  5. فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران ۱۸۶۴–۱۹۱۴، پژوهشی دربارهٔ امپریالیسم، ترجمه: منوچهر امیری، تهران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۴، صص ۲۳۲–۲۳۳.
  6. پیشین، ابراهیم تیموری، صص ۳۹–۴۰.
  7. مصلح‌الدین مهدوی، بیان سبل الهدایه فی ذکر اعقاب صاحب الهدایه (این کتاب در سال ۱۳۹۰ با عنوان زندگینامه آیت‌الله العظمی آقانجفی اصفهانی تجدید چاپ شده‌است)، صفحهٔ ۷۹
  8. ادواردبرون، انقلاب ایران، صفحهٔ ۴۶
  9. محمدرضازنجانی، تحریم تنباکو، صفحهٔ ۳۰
  10. فریدون آدمیت، شورش بر امتیاز نامهٔ رژی، تهران، ۱۳۶۰، ص ۱۳.
  11. ادوارد گرانوبل براون، انقلاب ایران، ترجمه احمد پژوه، تهران، ۱۳۳۸، ص ۴۸.
  12. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین، موسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ هفتم ۱۳۸۶، ص ۲۵۱.
  13. پیشین، فریدون آدمیت، ص ۱۸.
  14. هما ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، تهران، ۱۳۷۳، ص ۹۳
  15. جمعی از نویسندگان، انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن، قم: دفتر نشر معارف، ۱۳۸۲، ص ۳۱
  16. کمپانی هند شرقی که زمینه‌های سلطهٔ استعماری انگلیس بر شبه قارهٔ هند را در طول نزدیک به یک و نیم قرن (۱۸۰۰–۱۹۴۷) فراهم کرده بود، علما را نسبت به مقامات دولتی که عامل ورود اروپاییان به ایران و در دست گرفتن اقتصاد کشور بودند، بدبین می‌ساخت. همچنین رجوع کنید به: ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ۱۳۶۲، ج۱، ص ۱۹
  17. شیخ حسن کربلایی، تاریخ دخانیه، صص ۱۰۴–۱۰۸
  18. پیشین، ابراهیم تیموری، صص ۸۳–۸۴
  19. محمدعلی بن محمدرضا سیاح، خاطرات حاج سیاح، دوره خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، ۱۳۵۹، ص ۳۲۹–۳۳۱
  20. سید مصلح الدین مهدوی، زندگینامه آیت‌الله العظمی آقانجفی اصفهانی
  21. محمدرضا زنجانی، تحریم تنباکو، تهران، حسین مصدقی، ۱۳۳۳، صص ۵۸–۶۶.
  22. پیشین، حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، صص ۹۰–۹۳.
  23. همان، صص ۱۱۷–۱۱۸.
  24. سایت حضرت آیت‌الله شبیری http://zanjani.net/index.aspx?pid=99&articleid=87671&itemid=70536
  25. همان، صص ۱۲۵–۱۳۲.
  26. پیشین، ناظم‌الاسلام کرمانی، ج ۱، صص ۲۲–۲۳.
  27. پیشین، حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، ص ۱۵۰.
  28. عباس میرزا قاجار (ملک‌آرا)، شرح حال عباس میرزا ملک‌آراء: برادر ناصرالدین شاه، تصحیح عبدالحسین نوائی، تهران، ۱۳۶۱، صص ۱۸۵–۱۸۶
  29. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین، موسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ هفتم ۱۳۸۶، ص ۲۵۴.
  30. ژوانس فووریه، سه سال در دربار ایران، ترجمه: عباس اقبال آشتیانی، تهران: دنیای کتاب، بی‌تا، ۱۳۶۳، صص ۲۳۷–۲۳۹
  31. پیشین حسین‌بن علی اصفهانی کربلایی، صص ۱۷۲–۱۷۳
  32. Algar, Religion and State,213 و سخنرانی در مورد جنبش تنباکو در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، ۸ فوریه ۱۹۸۲ (۱۹ بهمن۱۳۶۰)
  33. آشتیانی شیرازی به نقل از lambton,"The Tabacco Régie",see also Keddie,Religion and Rebellion, 105_6,116
  34. Keddie,Religion and Rebellion,117_19;algar,Religion and State,219
  35. جان فوران، مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی: ترجمه احمد تدین، موسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ هفتم ۱۳۸۶، صص ۲۵۸،۲۵۹.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

شرکااشخاصدرگیری‌هاسیاست
[Blog_Page]

تعداد صفحات : [Blog_Page_Count]

جدیدترین مطالب
  • حدیث در فضیلت صلوات (1)
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه کوفته کدوسبز
  • نتایج بیشتر ...
  • تکنیک های تمیزکاری در خانه
  • نتایج بیشتر ...
  • مصرف مکمل‌ برای رشد مو باعث افزایش موهای زائد بدن و جوش می‌شود؟
  • نتایج بیشتر ...
  • سخـنان حکیـمانه از بـزرگان (16)
  • نتایج بیشتر ...
  • تقویم سال 1397
  • نتایج بیشتر ...
  • کاریکاتورهای مفهومی و جالب (53)
  • نتایج بیشتر ...
  • فال روزانه - پنج شنبه 23 آذر 1396
  • نتایج بیشتر ...
  • بدن شما در زمستان به ۵ ویتامین نیاز اساسی دارد
  • نتایج بیشتر ...
  • تاثیر باورنکردنی اسم افراد بر سرنوشت و وضعیت روحی آنها
  • نتایج بیشتر ...
  • با این کارها، بدون حرف زدن محبوب شوید
  • نتایج بیشتر ...
  • این مواد غذایی می‌توانند به باز شدن رگ‌ها کمک کنند
  • نتایج بیشتر ...
  • انقراض بالستیک
  • نتایج بیشتر ...
  • آموزش تزیین پادری ویژه شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • عکس های جالب و دیدنی روز چهارشنبه 22 آذر
  • نتایج بیشتر ...
  • یاد مرگ و هفت اثر آن
  • نتایج بیشتر ...
  • کسادی بازار
  • نتایج بیشتر ...
  • کار امروز را به فردا میفکن. یا بیفکن؟!
  • نتایج بیشتر ...
  • چکار کنم عزت نفسم بره بالا؟!
  • نتایج بیشتر ...
  • چرا قبل از ورزش نباید غذا خورد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • فواید سلامت ورزش در آب
  • نتایج بیشتر ...
  • شب ستاره های بیدار (متن ادبی شب یلدا)
  • نتایج بیشتر ...
  • رسوم مردم استان البرز در شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • ۸ پیشنهاد غذایی برای کسانی که گوشت قرمز نمی خورند
  • نتایج بیشتر ...
  • زیباترین خیابان های جهان (2)
  • نتایج بیشتر ...
  • درمان جوش بعد از اپیلاسیون با چند روش موثر
  • نتایج بیشتر ...
  • دختر باردارید یا پسر؟
  • نتایج بیشتر ...
  • خواص انار + راهنمای خرید و مصرف انار
  • نتایج بیشتر ...
  • تست هوش تصویری (3)
  • نتایج بیشتر ...
  • با پوست پوست شدن قسمت های مختلف بدن چکار کنیم؟
  • نتایج بیشتر ...
  • ایجاد چند پروفایل در مرورگر فایرفاکس
  • نتایج بیشتر ...
  • آیا بسته شدن صفحه رشد سبب توقف شما می شود؟
  • نتایج بیشتر ...
  • آموزش ساخت شمع هندوانه ای برای شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • عکس های جالب و دیدنی روز سه شنبه 21 آذر
  • نتایج بیشتر ...
  • ورزش تعادل بیماران پارکینسون را افزایش می‌دهد
  • نتایج بیشتر ...
  • واژینیت (التهاب واژن ) چیست؟
  • نتایج بیشتر ...
  • هفته سی و دوم بارداری
  • نتایج بیشتر ...
  • نکاتی مهم در انتخاب لباس عروس
  • نتایج بیشتر ...
  • نکات ریز و ساده که متحول‌تان می‌کند
  • نتایج بیشتر ...
  • قاب محافظ جی فون ابزاری ساده و کاربردی برای تعیین میزان قند خون با گوشی موبایل
  • نتایج بیشتر ...
  • مجرمان در قیامت چه میکنند؟
  • نتایج بیشتر ...
  • عفونت گوش در کودکان
  • نتایج بیشتر ...
  • حدیث در فضیلت صلوات (1)
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه کوفته کدوسبز
  • نتایج بیشتر ...
  • تکنیک های تمیزکاری در خانه
  • نتایج بیشتر ...
  • مصرف مکمل‌ برای رشد مو باعث افزایش موهای زائد بدن و جوش می‌شود؟
  • نتایج بیشتر ...
  • سخـنان حکیـمانه از بـزرگان (16)
  • نتایج بیشتر ...
  • تقویم سال 1397
  • نتایج بیشتر ...
  • کاریکاتورهای مفهومی و جالب (53)
  • نتایج بیشتر ...
  • بدن شما در زمستان به ۵ ویتامین نیاز اساسی دارد
  • نتایج بیشتر ...
  • تاثیر باورنکردنی اسم افراد بر سرنوشت و وضعیت روحی آنها
  • نتایج بیشتر ...
  • با این کارها، بدون حرف زدن محبوب شوید
  • نتایج بیشتر ...
  • این مواد غذایی می‌توانند به باز شدن رگ‌ها کمک کنند
  • نتایج بیشتر ...
  • انقراض بالستیک
  • نتایج بیشتر ...
  • آموزش تزیین پادری ویژه شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • کاربران موبایل معتقدند حسگر اثر انگشت بهترین اسکنر است
  • نتایج بیشتر ...
  • «زاکربرگ» به جنجال مدیر سابق فیس بوک پاسخ داد
  • نتایج بیشتر ...
  • یاد مرگ و هفت اثر آن
  • نتایج بیشتر ...
  • کسادی بازار
  • نتایج بیشتر ...
  • کار امروز را به فردا میفکن. یا بیفکن؟!
  • نتایج بیشتر ...
  • چکار کنم عزت نفسم بره بالا؟!
  • نتایج بیشتر ...
  • چرا قبل از ورزش نباید غذا خورد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • فواید سلامت ورزش در آب
  • نتایج بیشتر ...
  • طرز تهیه سوپ سفيد، پرطرفدارترين سوپ‌ مجلسی
  • نتایج بیشتر ...
  • شیک ترین ساعت های مچی رزگلد
  • نتایج بیشتر ...
  • شوهر نمونه برای خانم ها در زندگی زناشویی چه ویژگی هایی دارد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • شناخت یک حیوان عجیب به نام پوتو
  • نتایج بیشتر ...
  • شب ستاره های بیدار (متن ادبی شب یلدا)
  • نتایج بیشتر ...
  • رسوم مردم استان البرز در شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • ۸ پیشنهاد غذایی برای کسانی که گوشت قرمز نمی خورند
  • نتایج بیشتر ...
  • زیباترین خیابان های جهان (2)
  • نتایج بیشتر ...
  • درمان جوش بعد از اپیلاسیون با چند روش موثر
  • نتایج بیشتر ...
  • دختر باردارید یا پسر؟
  • نتایج بیشتر ...
  • خواص انار + راهنمای خرید و مصرف انار
  • نتایج بیشتر ...
  • تست هوش تصویری (3)
  • نتایج بیشتر ...
  • با پوست پوست شدن قسمت های مختلف بدن چکار کنیم؟
  • نتایج بیشتر ...
  • ایجاد چند پروفایل در مرورگر فایرفاکس
  • نتایج بیشتر ...
  • آیا بسته شدن صفحه رشد سبب توقف شما می شود؟
  • نتایج بیشتر ...
  • آموزش ساخت شمع هندوانه ای برای شب یلدا
  • نتایج بیشتر ...
  • آذری جهرمی: وجود ۱۰۰ میلیون گوشی و تبلت فعال در کشور / همه شهرها تحت پوشش ۳G و ۴G
  • نتایج بیشتر ...
  • پاول دوروف: تلگرام را ۲۰ میلیارد دلار هم نمی‌فروشم/ 40 میلیون کاربر تلگرام، ایرانی هستند
  • نتایج بیشتر ...
  • این گجت با حرکت سر ضرباهنگ موسیقی را کنترل می کند
  • نتایج بیشتر ...
  • ورزش تعادل بیماران پارکینسون را افزایش می‌دهد
  • نتایج بیشتر ...
  • واژینیت (التهاب واژن ) چیست؟
  • نتایج بیشتر ...
  • هفته سی و دوم بارداری
  • نتایج بیشتر ...
  • نکاتی مهم در انتخاب لباس عروس
  • نتایج بیشتر ...
  • کارگردان‌هایی که اسم فیلم را کپی کردند!
  • نتایج بیشتر ...
  • روسیه و اتحادیه اروپا در باره برجام گفت وگو کردند
  • نتایج بیشتر ...
  • زیدان: برابر بارسا همه بازیکنانم در دسترس هستند
  • نتایج بیشتر ...
  • سلفی گرفتن در سال ۱۹۲۰ (+عکس)
  • نتایج بیشتر ...
  • هر 30 دقیقه یک نفر بر اثر تصادف در ایران می‌میرد
  • نتایج بیشتر ...
  • دلایل سفر دوره ای کوتاه پوتین به سوریه، مصر و ترکیه
  • نتایج بیشتر ...
  • ترامپ لایحه ۷۰۰ میلیارد دلاری بودجه دفاعی آمریکا را امضا کرد
  • نتایج بیشتر ...
  • مجتبی جباری بعد از دیدار با شفر؛ جنتلمن هستند!
  • نتایج بیشتر ...
  • موگرینی: پایتخت هیچ کشور عضو اتحادیه اروپا به بیت المقدس منتقل نخواهد شد
  • نتایج بیشتر ...
  • قاسمی: برهنه کردن ایرانیان در فرودگاه بلگراد یک امر محال است
  • نتایج بیشتر ...
  • جان کری: اقدام ترامپ دربارۀ معاهدۀ پاریس شرم‌آور است
  • نتایج بیشتر ...
  • نوبخت: شاید بنزین بیش از ۱۵۰۰ تومان شود
  • نتایج بیشتر ...
  • اظهارات گواردیولا و پاسخ مورینیو/ دفاع ونگر از سرمربی منچستریونایتد
  • نتایج بیشتر ...
  • زنگنه احتمال افزایش قیمت بنزین را تکذیب نکرد
  • نتایج بیشتر ...
  • فرناندو مورینتس: اسپانیا روی کاغذ از ایران قوی‌تر است ولی باید ببینیم در عمل چه می‌شود
  • نتایج بیشتر ...
  • جملات تند مجتبی جباری علیه استقلالی‌ها: تا دلتان می‌خواهد پرونده تشکیل دهید
  • نتایج بیشتر ...
  • بیت کوین وارد بازار ایران می‌شود؟
  • نتایج بیشتر ...
  • پورابراهیمی: یارانه 30 میلیون نفر قطع می‌شود/ نان در سال آینده گران نمی‌شود
  • نتایج بیشتر ...
  • روایت سیف از دلار ۴۲۰۰تومانی در بازار آزاد
  • نتایج بیشتر ...
  • مهم‌ترین ویژگی‌های لایحه بودجه ۹۷
  • نتایج بیشتر ...
  • مسعود شجاعی از پانیونیوس جدا شد
  • نتایج بیشتر ...
  • مطهری: روحانی بعد از انتخابات چرخش محسوسی داشت/ کاری کنیم که مجلس به نقش واقعی خود بازگردد
  • نتایج بیشتر ...
  • افتخاری: قاضی و تبریزی را می خواستیم اما فروشی نیستند/ ماندن یا نماندن جباری و رحمتی به تصمیم شفر برمی گردد
  • نتایج بیشتر ...
  • وام ۲۰۰ میلیارد تومانی برای تامین تجهیزات هنرستان‌ها
  • نتایج بیشتر ...
  • چکمه ای که آرتروز را درمان می کند
  • نتایج بیشتر ...
  • گرمایش کره زمین تولید برق از باد را غیرممکن می کند
  • نتایج بیشتر ...
  • تاج: پیشنهادات علی کریمی را در دستور کار فدراسیون گذاشتم/ به زودی یکی از مهم‌ترین توافق‌ها با کی‌روش را انجام می‌دهیم
  • نتایج بیشتر ...
  • خشم ترامپ از «هیلی» بابت حمایت از زنان افشاگر مفاسد جنسی
  • نتایج بیشتر ...
  • تاکنون ۱۳۰۰ بلیت جام جهانی توسط ایرانی‌ها خریداری شده است
  • نتایج بیشتر ...
  • چرا عبدالله دوم دعوت «السیسی» برای شرکت در نشست قاهره را رد کرد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • تکذیب خبر وقوع زلزله در تهران
  • نتایج بیشتر ...
  • بازگشت توپ به زمین ترامپ/ عدم همراهی کنگره با دونالد در مورد برجام
  • نتایج بیشتر ...
  • شیشه فروشی زوج جوان با پراید
  • نتایج بیشتر ...
  • خداداد: دایی می‌دانست کریمی هست و گفت می‌آیم/ حمله به سفارت بهانه‌ای شده که مسخره‌بازی درست کنند
  • نتایج بیشتر ...
  • ترامپ تا سال 2021 به بشار اسد اجازه می‌دهد در قدرت بماند
  • نتایج بیشتر ...
  • چهره ها در شبکه‌های اجتماعی (596)
  • نتایج بیشتر ...
  • روحانی: قدس پایتخت دولت فلسطینی خواهد بود
  • نتایج بیشتر ...
  • بختیار رحمانی شاگرد قلعه‌نویی شد
  • نتایج بیشتر ...
  • نوآوری های جالب در صنعت موادغذایی ۲۰۱۷
  • نتایج بیشتر ...
  • رسوایی جنسی شانس بردن گلدن‌گلوب را از کوین اسپیسی گرفت
  • نتایج بیشتر ...
  • حقایقی شگفت انگیز از زبان حیوانات!
  • نتایج بیشتر ...
  • "زندان‌های کره‌شمالی مثل کمپ‌های نازی‌ها در جنگ جهانی دوم است"
  • نتایج بیشتر ...
  • جداسازی گازهای گلخانه‌ای چاه نفت و گاز با آسفالت
  • نتایج بیشتر ...
  • اولین سفر خارجی موگابه پس از کناره‌گیری از ریاست جمهوری
  • نتایج بیشتر ...
  • قهرمانی در جام جهانی باشگاه‌ها، یک اجبار برای رئال مادرید
  • نتایج بیشتر ...
  • اولین تصاویر مردان ایکس منتشر شد
  • نتایج بیشتر ...
  • ساخت فیلم سینمایی «کوروش کبیر» به کجا رسید؟
  • نتایج بیشتر ...
  • مهدی تاج: از انتخاب صالحی امیری حمایت می‌کنیم
  • نتایج بیشتر ...
  • آیا سپنتا نیکنام به شورای شهر یزد بر می‌گردد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • همسران بازیکنان رئال مادرید، با حجاب در امارات + تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • خرس ها در ایستگاه هواشناسی /عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • کیومرث پوراحمد: در برابر كسی تعظیم نکرده‌ام
  • نتایج بیشتر ...
  • رفتار احمدی‎نژاد در مجمع به روایت یک شاهد عینی
  • نتایج بیشتر ...
  • پایان ماه عسل ترامپ و بن سلمان؟
  • نتایج بیشتر ...
  • افزایش 50 درصدی قیمت مسکن با سرمایه سرگردان در بازار / رونق بازار مسکن همراه با گرانی است
  • نتایج بیشتر ...
  • علی جنتی: احمدی نژاد در دولت خود 890 هزار نیروی غیرقانونی دیپلم و زیر دیپلم به کار گرفت
  • نتایج بیشتر ...
  • دولت راهی جز حذف یارانه دهک‌های پردرآمد ندارد
  • نتایج بیشتر ...
  • کره‌شمالی: محاصره دریایی توسط آمریکا قدم بزرگی به سمت جنگ هسته‌ای است
  • نتایج بیشتر ...
  • پنتاگون مدعی کشف سلاح‌های ایرانی در یمن شد!
  • نتایج بیشتر ...
  • دعوا بر سر صادرات پسته بالا گرفت!
  • نتایج بیشتر ...
  • زنبیل پاره، سوت خالی، مدیر آویزون خریداریم!
  • نتایج بیشتر ...
  • عبور از عارف کلید خورد؟ /صوفی: فراکسیون امید ضعف فاحش دارد/مردم اقبال قبلی را به عارف ندارند
  • نتایج بیشتر ...
  • جهانگيري برود مي ماند
  • نتایج بیشتر ...
  • ۲۰ درصد مردم در فقر مطلق هستند
  • نتایج بیشتر ...
  • بی بصیرت های زمان احمدی نژاد
  • نتایج بیشتر ...
  • سالانه ۱۲۰ هزار میلیارد تومان مستمری در کشور پرداخت می شود/ تلاش برای افزایش این رقم
  • نتایج بیشتر ...
  • نماینده ولی‌فقیه در سپاه: برخی انحرافات احمدی‌نژاد هنوز به‌مردم گفته نشده است/ عده‌ای امروز طلبکار شدند که چرا در آن زمان از احمدی‌نژاد حمایت کردید؟
  • نتایج بیشتر ...
  • سفیر روسیه در یمن: به اتهامات آمریکا علیه ایران تردید داریم
  • نتایج بیشتر ...
  • یارانه چند نفر در سال ۹۷ قطع خواهد شد؟
  • نتایج بیشتر ...
  • موگرینی: قدس پایتخت فلسطین و اسرائیل است!
  • نتایج بیشتر ...
  • دوچرخه‌سواری آرنولد شوارتزنگر در خیابان‌های پاریس/تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • تصویری از زندگی عشایر در سریال جشن سربرون/ مجتبی راعی به کهگیلویه و بویراحمد می‌رود
  • نتایج بیشتر ...
  • موفقیت فیلم ?Are you vollyball در جشنواره گلوبال آمریکا
  • نتایج بیشتر ...
  • اولین تصاویر مردان ایکس منتشر شد
  • نتایج بیشتر ...
  • فیلم زندگی خالق «هری پاتر» وارد «لیست سیاه» هالیوود شد
  • نتایج بیشتر ...
  • رسوایی جنسی شانس بردن گلدن‌گلوب را از بازیگر سرشناس گرفت
  • نتایج بیشتر ...
  • وفادارترین طرفداران جهان در لیگ فوتبال آمریکایی!/تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • جشنواره ترسناک و عجیب آلمانی‌ها در آستانه کریسمس/تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • پیاده‌روی ٨ هزار بابانوئل اسکاتلندی در گلاسکو/تصاویر
  • نتایج بیشتر ...
  • نوآوری های جالب در صنعت موادغذایی ۲۰۱۷
  • نتایج بیشتر ...
  • خرس ها در ایستگاه هواشناسی /عکس
  • نتایج بیشتر ...
  • جهانبخش ارزشمندترین بازیکن سال ۲۰۱۷ لیگ هلند
  • نتایج بیشتر ...
  • شرط علی دایی برای بخشیدن سه میلیارد تومانش به باشگاه پرسپولیس
  • نتایج بیشتر ...
  • نگاهی متفاوت به قرعه‌کشی لیگ قهرمانان؛ غول‌ها در محاصره
  • نتایج بیشتر ...
  • مجتبی جباری بعد از دیدار با شفر؛ جنتلمن هستند!
  • نتایج بیشتر ...
  • خداداد: دایی می‌دانست کریمی هست و گفت می‌آیم/ حمله به سفارت بهانه‌ای شده که مسخره‌بازی درست کنند
  • نتایج بیشتر ...
  • تشخیص چپ دست یا راست دست بودن کودکان قبل از تولد
  • نتایج بیشتر ...